Ouder worden als LGBTQ+-persoon: zorg, rechten, gezondheid en verbinding op latere leeftijd

Ouder worden als LGBTQ+-persoon brengt dezelfde vreugde en zorgen als bij iedereen, plus een paar extra. Veel oudere homo’s, lesbiennes, biseksuelen en trans personen hebben tijden meegemaakt waarin hun liefde strafbaar was of als ziekte werd gezien. Veel van hen verloren vrienden aan aids. Veel bouwden families van vrienden in plaats van, of naast, hun familie van herkomst. Op latere leeftijd kan die geschiedenis zich laten zien als eenzaamheid, angst voor gebrek aan respect in de zorg of het verpleeghuis en juridische gaten waardoor partners en gekozen familie niets te zeggen hebben.

Het goede nieuws is dat je veel van tevoren kunt regelen, en dat er meer groepen en diensten voor oudere LGBTQ+-mensen zijn dan ooit. Deze gids legt de veelvoorkomende uitdagingen uit, de papieren die jou en je mensen beschermen, hoe je respectvolle zorg vindt en hoe je verbonden blijft. Hij is ook bedoeld voor familie, vrienden en mantelzorgers die willen helpen.

Een generatie die veel heeft meegemaakt

De oudere LGBTQ+-mensen van nu groeiden op in een heel andere wereld. Een paar data helpen begrijpen waarom sommigen voorzichtig zijn:

Wanneer	Wat er veranderde
1971	In Nederland werd artikel 248bis geschrapt, dat een hogere leeftijdsgrens voor homoseksuele contacten stelde.
1973	De Amerikaanse Psychiatrische Vereniging haalde homoseksualiteit van haar lijst van psychische stoornissen.
Jaren 1980 en 1990	De aidscrisis doodde enorm veel homo- en biseksuele mannen en trans vrouwen, van wie velen jong.
17 mei 1990	De Wereldgezondheidsorganisatie besloot homoseksualiteit uit haar classificatie van ziektes te halen. Die datum is nu de Internationale Dag tegen Homofobie, Bifobie en Transfobie.
2001	Nederland werd het eerste land ter wereld dat het huwelijk openstelde voor paren van hetzelfde geslacht.

Wetten veranderden in verschillende landen op verschillende momenten, en op sommige plekken nog steeds niet. Iemand die nu 75 is, heeft zich misschien de helft van het leven verborgen gehouden. Onze gids over waarom Pride bestaat vertelt meer.

Veelvoorkomende uitdagingen op latere leeftijd

Niet elke oudere LGBTQ+-persoon heeft deze problemen, maar ze komen vaak voor.

• Alleen wonen en eenzaamheid. Oudere LGBTQ+-mensen wonen vaker alleen en hebben minder vaak kinderen die kunnen helpen, volgens SAGE, een Amerikaanse organisatie voor LGBTQ+-ouderen. De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat ongeveer één op de vier ouderen sociaal geïsoleerd is, en isolement schaadt de mentale en lichamelijke gezondheid.
• Angst voor gebrek aan respect in de zorg. Veel mensen zijn bang dat artsen, thuiszorgmedewerkers of verpleeghuispersoneel hen veroordelen, hun partner negeren of weigeren de juiste naam en voornaamwoorden te gebruiken.
• Terug de kast in. Sommige mensen die tientallen jaren open leefden, verstoppen zich opnieuw als ze zorg nodig hebben, omdat ze zich kwetsbaar voelen.
• Juridische gaten. Zonder de juiste papieren heeft een partner met wie je niet getrouwd bent of geen geregistreerd partnerschap hebt, of een goede vriend, misschien geen recht om je in het ziekenhuis te bezoeken, medische beslissingen te nemen of te erven.
• Geld. Sommige ouderen werden jarenlang gediscrimineerd op het werk of misten partnerpensioen voordat relaties van mensen van hetzelfde geslacht werden erkend.
• Gezondheidsgeschiedenis. Mensen die al tientallen jaren met hiv leven, worden nu oud met het virus, en sommige oudere trans personen hebben gezondheidsbehoeften die niet elke arts kent.
• Rouw. Je partner verliezen is voor iedereen zwaar. Het kan nog zwaarder zijn als anderen de relatie nooit echt serieus namen.

Papieren die jou en je mensen beschermen

Dit is de meest praktische stap, en hij is extra belangrijk als je dichtstbijzijnde persoon geen echtgenoot of bloedverwant is. Namen en regels verschillen per land, dus vraag advies aan een notaris, advocaat of juridisch loket, maar de belangrijkste hulpmiddelen lijken bijna overal op elkaar.

1. Een testament. Zonder testament gaat alles vaak naar bloedverwanten, ook naar familie met wie je al jaren niet praat. Met een testament kun je je huis, spaargeld en bezittingen nalaten aan je partner, vrienden of goede doelen.
2. Een levenstestament of volmacht voor geld en bezit. Daarin wijs je iemand aan die je bankzaken en rekeningen regelt als jij dat niet meer kunt.
3. Een vertegenwoordiger voor medische beslissingen. Die mag met artsen praten en voor je beslissen als jij dat niet meer kunt. Dit kan ook in een levenstestament.
4. Een schriftelijke wilsverklaring. Daarin leg je vast welke behandelingen je aan het eind van je leven wel of niet wilt.
5. Noodcontacten. Vertel je huisarts en het ziekenhuis wie jouw mensen zijn, en leg dat schriftelijk vast.
6. Wensen voor je uitvaart. Schrijf op hoe je herinnerd wilt worden, welke naam gebruikt moet worden en wie erbij moet zijn. Trans personen kunnen duidelijk vastleggen welke naam en welk gender er moeten staan.

Bewaar kopieën op een veilige plek en vertel de betrokkenen waar ze die vinden. Kijk de papieren opnieuw na bij grote veranderingen, zoals een breuk, een verhuizing of een overlijden.

Respectvolle zorg vinden

Je verdient zorg die je helemaal ziet.

• Vraag rond. Lokale LGBTQ+-groepen, hiv-organisaties en online gemeenschappen weten vaak welke artsen respectvol zijn.
• Neem een vertrouwd persoon mee naar belangrijke afspraken als dat je een veilig gevoel geeft.
• Zeg wat belangrijk is. Je kunt zeggen “Dit is mijn partner” of “Wilt u deze naam gebruiken”. Voelt het niet veilig, dan hoef je het niet te zeggen.
• Laat de onderzoeken doen die bij jouw lichaam passen. Trans personen hebben soms controles nodig voor organen die ze nog hebben, wat hun gender ook is.
• Mensen die al lang met hiv leven kunnen vragen naar hart, botten, geheugen en mentale gezondheid, die met de jaren vaak extra aandacht vragen.
• Mentale gezondheid telt. Depressie op latere leeftijd komt vaak voor en is te behandelen. Het is niet “gewoon ouderdom”.

Thuiszorg en verpleeghuizen

Heb je hulp thuis nodig of kies je een verpleeghuis, dan helpen deze vragen om in te schatten hoe veilig een plek is:

Vraag	Waarom het belangrijk is
Hebben jullie een schriftelijke regel tegen discriminatie, ook op seksuele oriëntatie en genderidentiteit?	Het laat zien dat er over nagedacht is en geeft je iets om naar te verwijzen.
Is het personeel getraind in zorg voor LGBTQ+-bewoners?	Training verkleint de kans op kwetsende opmerkingen en fouten.
Mag mijn partner vrij op bezoek komen, blijven slapen of een kamer met me delen?	Stellen horen behandeld te worden zoals elk ander stel.
Worden mijn naam en voornaamwoorden gebruikt, ook in het dossier?	Respect voor identiteit mag niet stoppen als iemand zorg nodig heeft, ook niet bij dementie.
Zijn er andere LGBTQ+-bewoners of activiteiten voor hen?	Niet de enige zijn maakt een groot verschil.

In Nederland bestaat de Roze Loper, een keurmerk voor zorginstellingen die aandacht hebben voor LGBTQ+-ouderen. Gaat er iets mis, schrijf dan op wat er wanneer gebeurde en gebruik de klachtenregeling. Bij discriminatie kun je ook terecht bij het College voor de Rechten van de Mens.

Verbonden blijven

Eenzaamheid is geen persoonlijk falen. Het komt vaak door het verlies van vrienden, een verhuizing of gezondheidsproblemen. Kleine stappen helpen:

• Sluit je aan bij een groep voor oudere LGBTQ+-mensen. In veel steden zijn er soosavonden, koren, wandelgroepen, koffieochtenden of maatjesprojecten waarbij een vrijwilliger regelmatig langskomt of belt.
• Mix generaties. Sommige projecten brengen oudere en jongere queer mensen samen om verhalen te delen. Jongeren vinden het vaak heel waardevol om te horen hoe het vroeger was.
• Ga online, in je eigen tempo. Videobellen en gemodereerde online LGBTQ+-gemeenschappen helpen je in contact te blijven. Vraag een vriend of de bibliotheek om hulp bij het instellen.
• Doe vrijwilligerswerk. Helpen bij Pride, een hulplijn of een lokale vereniging geeft zin en nieuwe contacten.
• Zorg voor je gekozen familie. Onze gids over een gekozen familie opbouwen heeft ideeën om die banden sterk te houden.
• Woon je ver van een grote stad, dan heeft onze gids over queer vrienden vinden in een kleine plaats tips die op elke leeftijd werken.

Later uit de kast komen

Sommige mensen komen uit de kast op hun zestigste, zeventigste of later, na een huwelijk, als de kinderen groot zijn of na de dood van een partner. Het is nooit te laat. Later uit de kast komen kan opluchting en nieuwe relaties brengen, en ook zorgen over hoe volwassen kinderen of oude vrienden reageren. Onze gidsen over uit de kast komen op jouw manier en over je seksualiteit of gender bevragen gelden voor elke leeftijd.

Voor familie, vrienden en mantelzorgers

Geef je om een oudere LGBTQ+-persoon, dan kun je veel betekenen:

• Behandel de partner en de gekozen familie als familie. Nodig hen uit, informeer hen en betrek hen bij beslissingen als de persoon dat wil.
• Gebruik de juiste naam en voornaamwoorden, ook tegenover artsen en personeel.
• Ga er niet van uit dat iemand hetero of cisgender is. Stel open vragen, zoals “Is er iemand bijzonders in je leven?”
• Help met de papieren als daarom gevraagd wordt, en respecteer de keuzes, ook als jij anders zou kiezen.
• Spreek je uit als je gebrek aan respect ziet in de zorg of in een verpleeghuis.
• Luister naar de verhalen. Veel oudere LGBTQ+-mensen dragen herinneringen mee waar bijna niemand ooit naar vroeg.

Kort samengevat

• Veel oudere LGBTQ+-mensen maakten strafbaarheid, stigma en de aidscrisis mee, en die geschiedenis kleurt hun oude dag.
• Alleen wonen, eenzaamheid, angst voor gebrek aan respect in de zorg en juridische gaten komen vaak voor.
• Een testament, een levenstestament en een wilsverklaring beschermen partner en gekozen familie.
• Respectvolle zorg en verpleeghuizen bestaan; de juiste vragen helpen om ze te vinden.
• Groepen, vrijwilligerswerk, online contact en gekozen familie helpen tegen eenzaamheid.
• Het is nooit te laat om uit de kast te komen of nieuwe banden te smeden.

Ouder worden als LGBTQ+-persoon kan een tijd van trots, vrijheid en diepe vriendschap zijn. Wie vooruit plant, houdt meer grip op de jaren die komen.

Bronnen

• SAGE: belangenbehartiging en diensten voor LGBTQ+-ouderen
• National Resource Center on LGBTQ+ Aging
• Opening Doors: organisatie voor oudere LGBTQ+-mensen in het Verenigd Koninkrijk
• Wereldgezondheidsorganisatie: sociaal isolement en eenzaamheid bij ouderen verminderen
• College voor de Rechten van de Mens