Identiteit
Wat intersekse betekent: natuurlijke variaties in geslachtskenmerken, rechten en respectvolle taal
Een heldere gids over intersekse variaties, waarom schattingen van hoe vaak het voorkomt verschillen, het debat over operaties bij kinderen en hoe je respectvol over intersekse mensen praat.
Intersekse mensen worden geboren met geslachtskenmerken die niet passen bij de gangbare definities van mannelijke of vrouwelijke lichamen. Geslachtskenmerken zijn onder meer chromosomen, hormonen, inwendige organen zoals eierstokken en teelballen, en de uitwendige geslachtsdelen. Bij een intersekse persoon ontwikkelen een of meer daarvan zich anders dan in het medische standaardbeeld van een “mannelijk” of “vrouwelijk” lichaam.
Intersekse zijn is een natuurlijk onderdeel van menselijke variatie. Het is geen ziekte, geen genderidentiteit en geen seksuele oriëntatie. De meeste intersekse mensen leven gezond, en velen ontdekken pas later in hun leven dat ze intersekse zijn, of nooit. De grootste problemen komen meestal niet door hun lichaam, maar door geheimhouding, schaamte en medische beslissingen die zonder hun toestemming zijn genomen.
Een korte uitleg in gewone woorden
In de biologieles leer je vaak twee hokjes: XY-chromosomen, teelballen en een penis aan de ene kant; XX-chromosomen, eierstokken en een vagina aan de andere. Echte lichamen zijn gevarieerder. Sommige mensen hebben XY-chromosomen en een lichaam dat niet op testosteron reageert, waardoor ze er typisch vrouwelijk uitzien. Sommigen hebben XXY-chromosomen. Sommigen hebben eierstokken en geslachtsdelen die er deels typisch mannelijk uitzien. Sommigen hebben een mengeling van eierstok- en teelbalweefsel.
Er bestaan tientallen verschillende intersekse variaties. Sommige zijn bij de geboorte zichtbaar. Andere komen in de puberteit naar voren, bijvoorbeeld als de menstruatie uitblijft of het lichaam onverwacht verandert. Sommige worden pas ontdekt bij vruchtbaarheidsonderzoek, tijdens een operatie om een andere reden, of nooit.
Hoe vaak komt het voor?
Je ziet verschillende getallen, en dat komt door de gebruikte definitie.
| Definitie | Geschatte frequentie | Wat eronder valt |
|---|---|---|
| Breed | Tot ongeveer 1,7% van de geboortes | Veel variaties, ook sommige die zonder onderzoek nooit worden opgemerkt |
| Zichtbaar bij de geboorte | Ongeveer 1 op de 2.000 geboortes, afhankelijk van de bron | Geslachtsdelen die artsen duidelijk atypisch noemen |
| Smal medisch | Veel minder | Alleen bepaalde specifieke aandoeningen |
Het brede getal, vaak aangehaald door de VN-campagne Free & Equal, ligt in dezelfde orde als het aandeel mensen met rood haar. Zelfs de smalste schattingen betekenen dat er in elk land veel intersekse mensen wonen. Het doel is niet om een discussie over het precieze percentage te winnen, maar om te erkennen dat lichamen buiten het tweehokjesmodel geen zeldzame curiositeiten zijn.
Woorden die mensen gebruiken
Intersekse (ook intersex) is de term die de meeste door intersekse mensen geleide organisaties verkiezen. Het beschrijft een groep mensen met een gedeelde ervaring, zoals andere identiteitswoorden.
Differences (of disorders) of sex development, of DSD, is een medische term uit 2006. Sommige artsen en families gebruiken hem. Veel intersekse activisten hebben kritiek op het woord “disorder” (stoornis), omdat het natuurlijke variaties voorstelt als ziektes die gecorrigeerd moeten worden. Als iemand een term voor zichzelf gebruikt, volg dan die keuze.
Hermafrodiet is een oud woord dat nu als onjuist en kwetsend geldt wanneer het op mensen wordt toegepast. Het komt uit de biologie en de mythologie en suggereert dat iemand twee volledige sets organen heeft, wat niet is wat intersekse betekent.
Sommige mensen gebruiken ook de naam van een specifieke variatie, zoals androgeenongevoeligheidssyndroom, het syndroom van Klinefelter of adrenogenitaal syndroom. Niet iedereen met zo’n variatie noemt zichzelf intersekse. Sommigen zien het gewoon als een medisch feit over hun lichaam.
Intersekse is geen genderidentiteit
Intersekse gaat over het lichaam. Genderidentiteit gaat over iemands eigen besef van wie die is. De meeste intersekse mensen identificeren zich als man of als vrouw. Sommigen zijn non-binair. Sommigen zijn trans, omdat het geslacht dat bij de geboorte werd toegewezen, vaak door artsen, niet past bij hun gender. Intersekse mensen kunnen ook hetero, homo, lesbisch, biseksueel of iets anders zijn.
Intersekse hoort bij de afkorting LGBTQIA+, de I, omdat intersekse mensen vergelijkbare druk ervaren om in starre ideeën over geslacht en gender te passen, en omdat de bewegingen hebben samengewerkt. Sommige intersekse mensen voelen zich thuis in queer ruimtes. Anderen niet, en willen gewoon gezien worden als mensen met een bepaald lichaam. Onze gids over wat LGBTQIA+ betekent legt uit hoe verschillende letters een afkorting delen zonder elke ervaring te delen.
Het debat over operaties bij kinderen
Een groot deel van de twintigste eeuw volgden artsen in veel landen een model dat intersekse lichamen behandelde als problemen die snel opgelost moesten worden. Baby’s en jonge kinderen met atypische geslachtsdelen werden vaak geopereerd om hun lichaam er typischer mannelijk of vrouwelijk uit te laten zien. Ouders kregen soms het advies de waarheid te verzwijgen, en kinderen hoorden vaak niet wat er met hen was gebeurd.
Veel volwassen intersekse mensen die dit hebben meegemaakt, beschrijven blijvende schade: littekens, verlies van gevoel, onvruchtbaarheid, herhaalde operaties, trauma door onderzoeken en de pijn van het ontdekken van geheimen over hun eigen lichaam. Sommigen kregen een geslacht toegewezen dat niet paste bij het gender waarin ze opgroeiden.
Tegenwoordig vinden door intersekse mensen geleide organisaties, het mensenrechtensysteem van de Verenigde Naties en steeds meer artsen dat medisch niet noodzakelijke operaties bij intersekse kinderen moeten wachten tot de persoon zelf kan begrijpen en beslissen. Dat is iets anders dan een dringende behandeling. Sommige intersekse variaties gaan samen met gezondheidsbehoeften, zoals hormoonproblemen die zorg vragen, en die moeten behandeld worden. Het gaat om ingrepen die vooral bedoeld zijn om het uiterlijk te veranderen.
Malta was in 2015 het eerste land dat niet-dringende operaties bij intersekse kinderen zonder geïnformeerde toestemming verbood. Sindsdien hebben verschillende landen vergelijkbare bescherming ingevoerd, waaronder Portugal en Duitsland, terwijl de praktijk op veel plaatsen doorgaat. In Nederland en België bestaat nog geen wettelijk verbod, al pleiten organisaties als NNID daar al jaren voor. Wetten en ziekenhuisrichtlijnen veranderen, dus families doen er goed aan naar de huidige regels te vragen en een second opinion te vragen voordat ze instemmen met een niet-dringende ingreep.
Als je kind intersekse is
Horen dat je baby of kind een intersekse variatie heeft, kan verwarrend zijn, zeker als artsen alarmerende woorden gebruiken. Een paar principes helpen:
- Vraag welke behandelingen dringend zijn voor de gezondheid en welke niet. Vraag om duidelijke antwoorden over wat er zou gebeuren als jullie wachten.
- Vraag een second opinion, liefst bij een team met ervaring met intersekse variaties en psychologische begeleiding.
- Zoek contact met organisaties van intersekse mensen en met andere gezinnen. Volwassenen horen met dezelfde variatie als je kind stelt vaak meer gerust dan welke folder ook.
- Vermijd geheimhouding. Kinderen gaan er meestal beter mee om als ze stap voor stap en eerlijk over hun lichaam leren, in taal die bij hun leeftijd past.
- Laat je kind naar de eigen identiteit toegroeien. Bij de geboorte wordt een geslacht geregistreerd, maar de genderidentiteit van je kind wordt duidelijk naarmate het opgroeit, zoals bij elk kind.
Respectvol praten over intersekse mensen
Gebruik intersekse als bijvoeglijk naamwoord. Zeg “een intersekse persoon” of “intersekse mensen”.
Vraag niet naar geslachtsdelen of medische geschiedenis. Het lichaam van een intersekse persoon is net zo privé als dat van ieder ander. Vertelt iemand zelf details, luister dan; zo niet, dring niet aan.
Gebruik intersekse mensen niet als argument. Ze worden soms genoemd in debatten over transrechten of sport, vaak door mensen die weinig van hen weten. Het zijn echte mensen met eigen behoeften, geen voorbeelden om een discussie te winnen.
Geloof wat mensen zelf vertellen. Sommige intersekse mensen zijn trots en open. Sommigen zijn terughoudend. Sommigen zijn boos over wat hun is aangedaan. Al die reacties zijn begrijpelijk.
Vermijd verbazing en medelijden. Zinnen als “dat had ik nooit gedacht” of “wat erg voor je” zetten iemand in een ongemakkelijke positie. Een eenvoudig “dank je dat je het me vertelt” is beter.
Data en symbolen
- 26 oktober is Intersex Awareness Day. Die dag herdenkt het eerste openbare intersekse protest, in 1996 in Boston.
- 8 november is Intersex Day of Remembrance, de geboortedag van Herculine Barbin, een Franse intersekse persoon uit de negentiende eeuw van wie de memoires een belangrijk historisch document werden.
- De interseksevlag, in 2013 ontworpen door Morgan Carpenter van Intersex Human Rights Australia, is geel met een gesloten paarse cirkel. De kleuren zijn gekozen om het met gender verbonden blauw en roze te vermijden, en de cirkel staat voor heelheid en het recht om over je eigen lichaam te beslissen.
Onze gids over Pride-vlaggen legt uit hoe andere vlaggen van de gemeenschap zijn ontstaan.
De kern
Intersekse variaties laten zien dat menselijke lichamen niet altijd in nette categorieën passen. Het respectvolle antwoord is niet om ze erin te dwingen, maar om de privacy, de gezondheid en het recht van intersekse mensen te beschermen om over hun eigen lichaam te beslissen. Het meeste wat ze vragen is eenvoudig: eerlijkheid, toestemming en dezelfde waardigheid als iedereen.
