Tożsamość
Co znaczy queer: odzyskane słowo, jego historia i jak używa się go dziś
Dlaczego queer było kiedyś obelgą, jak aktywiści je odzyskali, na jakie sposoby ludzie używają go dziś i jak poznać, kiedy jest to słowo pełne szacunku.
Queer to słowo, którym wiele osób LGBTQIA+ opisuje siebie, gdy nie są heteroseksualne, nie są cispłciowe albo jedno i drugie. Niektórzy używają go jako szerokiego parasola dla całej społeczności. Inni jako dokładnej tożsamości osobistej, bo bardziej szczegółowe etykiety wydają się zbyt ciasne. Dla wielu osób słowo to niesie też myśl polityczną: odrzucenie założenia, że wszyscy powinni mieścić się w jednym „normalnym” sposobie kochania, pragnienia czy przeżywania swojej płci.
Krótka odpowiedź brzmi więc: queer znaczy co innego w zależności od tego, kto go używa i po co. To nie jest wada tego słowa. To właśnie powód, dla którego stało się użyteczne. Dłuższa odpowiedź obejmuje obelgę, świadome odzyskanie słowa i kilka pełnych szacunku nawyków, które pomagają ocenić, kiedy pasuje ono do rozmowy.
Od „dziwnego” do obelgi
W dawnej angielszczyźnie queer znaczyło dziwny, niezwykły albo krzywy. Uczucie queer było dziwnym uczuciem. Sytuacja queer była zagadkową sytuacją. Dokładne pochodzenie słowa jest niepewne, choć słowniki często łączą je z wyrazami oznaczającymi poprzeczny lub ukośny.
Od końca XIX wieku queer stało się częstą obelgą wobec mężczyzn uważanych za gejów, a później wobec każdego, kto zdawał się łamać normy seksualne lub płciowe. Krzyczano je na ulicy, drukowano w gazetach i używano do usprawiedliwiania przemocy i wykluczenia. Dla ludzi, którzy pamiętają tamte czasy, słowo to wciąż może przywoływać wspomnienie bycia celem ataków.
Ta historia jest ważna, bo wyjaśnia, dlaczego reakcje na to słowo tak bardzo się różnią. Dwie osoby o tej samej tożsamości mogą słyszeć je zupełnie inaczej. Jedna słyszy dumę. Druga słyszy głos kogoś, kto kiedyś jej groził.
Jak aktywiści odzyskali to słowo
Pod koniec lat 80. i na początku lat 90., w czasie kryzysu AIDS, część aktywistów zaczęła celowo używać słowa queer. Grupy w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, w tym Queer Nation, założona w Nowym Jorku w 1990 roku, wybrały obelgę na swoją nazwę. Ulotka zatytułowana „Queers Read This” („Queers, przeczytajcie to”), rozdawana tego samego roku podczas marszu równości, tłumaczyła, że używanie tego słowa zamienia broń w coś, nad czym kontrolę ma sama społeczność.
Odzyskanie słowa nie wymazuje jego historii. Zmienia to, kto ma władzę, by go używać, i w jakim znaczeniu. Kiedy społeczność używa dawnej obelgi, by nazwać samą siebie, mówi: już nie zranisz nas tym słowem, bo uczyniliśmy je swoim.
Mniej więcej w tym samym czasie uczelnie zaczęły mówić o teorii queer. Badaczki i badacze używali jej, by analizować, jak powstają, jak są narzucane i jak bywają podważane wyobrażenia o „normalnej” seksualności i płci. To akademickie użycie to kolejna warstwa. Nie trzeba czytać teorii, by nazywać siebie queer, a nazywanie siebie queer nie zobowiązuje do żadnej konkretnej teorii.
Cztery częste sposoby używania słowa queer dziś
Warto rozdzielić główne znaczenia, bo zamieszanie zwykle bierze się z ich mieszania.
| Użycie | Co oznacza | Przykład |
|---|---|---|
| Termin parasolowy | Wszystkie osoby, które nie są heteroseksualne i/lub nie są cispłciowe | „Na festiwalu są filmy queerowych reżyserów z dwunastu krajów.” |
| Tożsamość osobista | Własna etykieta danej osoby dotycząca orientacji, płci lub obu | „Jestem queer. Nie czuję potrzeby, żeby to doprecyzować.” |
| Postawa polityczna | Kwestionowanie sztywnych norm dotyczących seksu, płci i rodziny | „Nasz kolektyw jest queerowy, a nie tylko przyjazny gejom.” |
| Dziedzina naukowa | Teoria queer i studia queer | „Pisze pracę dyplomową ze studiów queer.” |
Jedno zdanie może opierać się na kilku z tych znaczeń jednocześnie. Ktoś może nazywać siebie queer, bo jego pociąg nie mieści się w jednej kategorii, a także dlatego, że podoba mu się, jak to słowo podważa normy.
Dlaczego ktoś wybiera queer zamiast bardziej szczegółowej etykiety
Ludzie wybierają queer z wielu praktycznych powodów. Oto niektóre z najczęstszych:
- Pociąg nie mieści się w jednej szufladce. Ktoś może odczuwać pociąg do osób różnych płci w sposób, który zmienia się z czasem, i nie chcieć wybierać między biseksualnością, panseksualnością a innym słowem.
- Płeć i orientacja są ze sobą powiązane. Osoba niebinarna może uznać, że słowa takie jak gej czy lesbijka opierają się na binarności, której nie przeżywa, więc queer pasuje lepiej.
- Potrzeba prywatności. Queer mówi „należę do tej społeczności” bez wyjaśniania szczegółów. To może być przydatna granica w pracy albo wśród znajomych.
- Wciąż trwa poszukiwanie. Queer może być wygodnym miejscem, w którym można stać, zanim się ustali, co jest prawdziwe, bez presji szybkiego wyboru.
- Podoba się historia słowa. Dla niektórych osób właśnie jego aktywistyczne korzenie są najważniejsze.
Żaden z tych powodów nie sprawia, że queer jest bardziej lub mniej ważne niż inne tożsamości. Gej, który mówi „jestem gejem, nie queer”, też opisuje siebie trafnie. Nasz przewodnik o tym, co znaczy LGBTQIA+, wyjaśnia, jak różne litery współistnieją, nie stając się wymienne.
Kiedy używanie tego słowa jest pełne szacunku?
To pytanie, które większość ludzi naprawdę sobie zadaje. Pomaga kilka prostych zasad.
Trzymaj się słów samej osoby. Jeśli ktoś mówi, że jest queer, możesz go tak opisywać. Jeśli ktoś mówi, że jest lesbijką, mów lesbijka. Nie zamieniaj jej słowa na to, które sam wolisz, tylko dlatego, że wydaje ci się nowocześniejsze albo bardziej inkluzywne.
Zwracaj uwagę na otoczenie. Queer jako termin parasolowy jest dziś powszechny w wielu organizacjach, na festiwalach i w mediach. W innych miejscach, zwłaszcza wśród starszych osób albo w grupach, które niedawno doświadczyły nękania, bezpieczniejsze może być LGBTQ+ lub konkretne określenie. Jeśli wydarzenie nazywa się queerowym wieczorem filmowym, to słowo jest tam wyraźnie mile widziane.
Zwracaj uwagę na ton. To samo słowo może być czułe albo wrogie. „Moi queerowi znajomi przychodzą na kolację” i słowo wykrzyczane z samochodu to nie ten sam czyn, choć litery są identyczne. Jeśli nie należysz do społeczności, nie używaj słowa queer jako żartu, jako przymiotnika na rzeczy, które uważasz za dziwne, ani jako etykiety dla osób, które same go nie użyły.
Przyjmij sprzeciw. Jeśli ktoś mówi, że nie lubi tego słowa, nie musisz dyskutować o jego historii. Możesz powiedzieć „dzięki, w rozmowie z tobą będę mówić LGBTQ+” i kontynuować rozmowę.
Przydatny test: czy twoje zdanie wciąż ma sens, gdy zamienisz queer na „LGBTQ+” albo na konkretną tożsamość, której używa dana osoba? Jeśli tak, a osoba lub grupa sama mówi queer, prawdopodobnie używasz go dobrze. Jeśli zdanie działa tylko dlatego, że słowo brzmi odważnie albo dziwnie, przemyśl je jeszcze raz.
Q w LGBTQ może znaczyć dwie rzeczy
W skrócie LGBTQ litera Q jest często odczytywana jako queer. Może też oznaczać questioning, czyli osoby, które dopiero sprawdzają, jaka jest ich orientacja lub płeć. Niektóre organizacje piszą LGBTQQ, żeby objąć oba znaczenia. Żadne nie jest błędne. Plus, który często pojawia się na końcu, przypomina, że żaden skrót nie wymienia wszystkich tożsamości.
Jeśli zadajesz sobie te pytania, nie musisz przyjmować słowa queer ani żadnej innej etykiety, dopóki szukasz odpowiedzi. Niektórzy przechodzą przez queer w drodze do innego słowa. Niektórzy zostają przy nim na całe życie. Inni nigdy go nie używają. Nasz przewodnik o orientacji seksualnej, tożsamości płciowej i ekspresji rozdziela pytania, które ludzie zwykle sobie zadają, gdy poznają siebie.
Queer w innych językach i miejscach
Słowo to dotarło daleko poza angielski. W niemieckim queer jest powszechnie używane jako termin parasolowy w codziennej mowie i w nazwach organizacji. W Polsce również pojawia się coraz częściej w nazwach kolektywów, festiwali i w mediach, często w spolszczonej formie przymiotnika „queerowy”. W wielu hiszpańskojęzycznych częściach Ameryki Łacińskiej niektórzy aktywiści piszą cuir, dostosowując angielskie słowo do lokalnej wymowy i nadając mu własne znaczenie polityczne. W Brazylii ludzie używają queer obok starszych portugalskich słów, które społeczność również odzyskała, takich jak bicha i sapatão: czułych w obrębie społeczności i obraźliwych w ustach osób z zewnątrz.
To pokazuje dwie rzeczy. Po pierwsze, odzyskiwanie obelg to strategia spotykana w wielu językach, nie tylko w angielskim. Po drugie, zapożyczone słowo może w jednym miejscu brzmieć akademicko lub obco, a w innym zupełnie zwyczajnie. Jeśli rozmawiasz z ludźmi z innego kraju, w porządku jest zapytać, które słowa brzmią dla nich naturalnie.
Częste nieporozumienia
„Queer to po prostu modne słowo na gej.” Może obejmować gejów, ale nie jest synonimem. Biseksualna kobieta, osoba aseksualna czy transpłciowy mężczyzna, którego pociągają mężczyźni, mogą wszyscy używać słowa queer.
„Kto mówi queer, ten nie wie, kim jest.” Wiele osób używających tego słowa dobrze się zna. Po prostu uważa je za trafniejsze albo wygodniejsze niż węższe opcje.
„Queer zawsze jest obraźliwe.” Może być, zależnie od tonu, mówiącego i historii. To jednak także nazwa wydziałów uniwersyteckich, festiwali, książek i grup społecznościowych. Decyduje kontekst.
„Queer znaczy, że odrzucasz inne etykiety.” Niektóre osoby używają kilku naraz, na przykład „queer i biseksualna” albo „queerowa transpłciowa kobieta”. Jedno słowo może opisywać społeczność, a drugie szczegóły.
Krótka lista na codzienne rozmowy
- Używaj słów, których ludzie używają wobec siebie.
- Traktuj queer jako mile widziane w przestrzeniach, które tak się nazywają.
- Gdy masz wątpliwości, wybierz LGBTQ+ albo konkretne określenie.
- Nigdy nie używaj queer w znaczeniu dziwny, zły czy śmieszny.
- Nie nazywaj kogoś queer, jeśli sam nie użył tego słowa.
- Jeśli ktoś mówi, że to słowo go rani, dostosuj się bez kłótni.
Queer zaczęło się jako słowo, które miało wykluczać. Z czasem wykluczeni zrobili z niego słowo, które otwiera drzwi: do przynależności, do poszukiwań i do szerszego wyobrażenia o tym, jak może wyglądać życie. Szanowanie tej historii oznacza pozwolenie każdej osobie, by sama zdecydowała, czy chce przez te drzwi przejść.
