Identiteit
Wat queer betekent: een teruggewonnen woord, de geschiedenis ervan en hoe mensen het nu gebruiken
Waarom queer ooit een scheldwoord was, hoe activisten het terugnamen, de verschillende manieren waarop mensen het nu gebruiken en hoe je weet wanneer het respectvol is.
Queer is een woord dat veel LGBTQIA+-mensen gebruiken om zichzelf te beschrijven als ze niet hetero zijn, niet cisgender, of allebei niet. Sommigen gebruiken het als brede paraplu voor de hele gemeenschap. Anderen als precieze persoonlijke identiteit, omdat specifiekere labels te smal voelen. Voor veel mensen draagt het woord ook een politiek idee: weigeren om aan te nemen dat iedereen in één standaardmanier van liefhebben, verlangen of gender beleven moet passen.
Het korte antwoord is dus dat queer iets anders betekent, afhankelijk van wie het zegt en waarom. Dat is geen zwakte van het woord. Het is precies waarom het bruikbaar werd. Het lange antwoord gaat over een scheldwoord, een bewuste daad van terugwinnen en een paar respectvolle gewoonten waarmee je weet wanneer het woord in een gesprek past.
Van “vreemd” naar scheldwoord
In ouder Engels betekende queer vreemd, ongewoon of uit het lood. Een queer gevoel was een raar gevoel. Een queer situatie was een raadselachtige situatie. De precieze herkomst is onzeker, al verbinden woordenboeken het vaak met woorden die dwars of schuin betekenen.
Vanaf het einde van de negentiende eeuw werd queer een gangbaar scheldwoord voor mannen van wie men dacht dat ze homo waren, en later voor iedereen die seksuele of gendernormen leek te doorbreken. Het werd op straat geroepen, in kranten gedrukt en gebruikt om geweld en uitsluiting te rechtvaardigen. Voor mensen die die tijd hebben meegemaakt, kan het woord nog steeds de herinnering oproepen aan het doelwit zijn.
Die geschiedenis doet ertoe, omdat ze verklaart waarom reacties op het woord zo verschillen. Twee mensen met dezelfde identiteit kunnen het heel anders horen. De een hoort trots. De ander hoort de stem van iemand die hem ooit bedreigde.
Hoe activisten het woord terugnamen
Eind jaren tachtig en begin jaren negentig, tijdens de aidscrisis, gingen sommige activisten queer bewust gebruiken. Groepen in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, waaronder Queer Nation, opgericht in New York in 1990, kozen het scheldwoord als naam. Een pamflet met de titel “Queers Read This” (“Queers, lees dit”), dat dat jaar tijdens een Pride-mars werd uitgedeeld, legde uit dat het gebruik van het woord een manier was om een wapen te veranderen in iets wat de gemeenschap zelf in handen had.
Een woord terugwinnen wist de geschiedenis ervan niet uit. Het verandert wie de macht heeft om het te gebruiken, en met welke betekenis. Als een gemeenschap een oud scheldwoord voor zichzelf gebruikt, zegt ze: met dit woord kun je ons niet meer kwetsen, want we hebben het van onszelf gemaakt.
Rond dezelfde tijd begonnen universiteiten de term queertheorie te gebruiken. Onderzoekers bestudeerden daarmee hoe ideeën over “normale” seksualiteit en gender worden opgebouwd, afgedwongen en bevraagd. Dat academische gebruik is nog een laag. Je hoeft geen theorie te lezen om jezelf queer te noemen, en jezelf queer noemen verplicht je niet tot een bepaalde theorie.
Vier gangbare manieren om queer nu te gebruiken
Het helpt om de belangrijkste betekenissen uit elkaar te halen, want verwarring ontstaat meestal als ze door elkaar lopen.
| Gebruik | Wat het betekent | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Overkoepelende term | Alle mensen die niet hetero en/of niet cisgender zijn | “Het festival toont films van queer regisseurs uit twaalf landen.” |
| Persoonlijke identiteit | Iemands eigen label voor oriëntatie, gender of allebei | “Ik ben queer. Ik hoef het niet specifieker te maken.” |
| Politieke houding | Starre normen over seks, gender en gezin bevragen | “Ons collectief is queer, niet alleen homovriendelijk.” |
| Academisch vakgebied | Queertheorie en queerstudies | “Ze schrijft een scriptie in queerstudies.” |
Eén zin kan op meer dan een van deze betekenissen leunen. Iemand kan zich queer noemen omdat de eigen aantrekking niet in één hokje past en ook omdat het woord normen uitdaagt.
Waarom iemand queer kiest in plaats van een specifieker label
Mensen kiezen om veel praktische redenen voor queer. Dit zijn enkele van de meest voorkomende:
- De aantrekking past niet netjes in een hokje. Iemand voelt zich misschien aangetrokken tot mensen van meerdere genders, op een manier die in de loop van de tijd verandert, en wil niet kiezen tussen biseksueel, panseksueel of een ander woord.
- Gender en oriëntatie hangen samen. Een non-binair persoon merkt misschien dat woorden als homo of lesbisch afhangen van een tweedeling die hij of zij niet ervaart; dan past queer beter.
- Behoefte aan privacy. Queer zegt “ik hoor bij deze gemeenschap” zonder details uit te leggen. Dat kan een handige grens zijn op het werk of bij kennissen.
- Nog op ontdekking. Queer kan een prettige plek zijn terwijl iemand uitzoekt wat klopt, zonder druk om snel te kiezen.
- De geschiedenis spreekt aan. Voor sommigen zijn juist de activistische wortels van het woord het punt.
Geen van deze redenen maakt queer meer of minder geldig dan andere identiteiten. Een homoman die zegt “ik ben homo, niet queer” beschrijft zichzelf ook precies. Onze gids over wat LGBTQIA+ betekent legt uit hoe de verschillende letters naast elkaar bestaan zonder inwisselbaar te worden.
Wanneer is het respectvol om het woord te gebruiken?
Dit is de vraag die de meeste mensen echt hebben. Een paar eenvoudige principes helpen.
Volg de woorden van de persoon zelf. Als iemand zegt queer te zijn, kun je diegene queer noemen. Als iemand zegt lesbisch te zijn, zeg dan lesbisch. Vervang het woord niet door je eigen voorkeur omdat je dat moderner of inclusiever vindt.
Let op de omgeving. Queer als overkoepelende term is inmiddels gewoon bij veel organisaties, festivals en media. Elders, vooral bij ouderen of in groepen die onlangs zijn lastiggevallen, kan LGBTQ+ of een specifieke term veiliger zijn. Als een evenement zich queer filmavond noemt, is het woord daar duidelijk welkom.
Let op de toon. Hetzelfde woord kan liefdevol of vijandig zijn. “Mijn queer vrienden komen eten” en een woord dat uit een auto wordt geschreeuwd zijn niet dezelfde handeling, ook al zijn de letters gelijk. Als je zelf geen deel uitmaakt van de gemeenschap, gebruik queer dan niet als grap, niet als bijvoeglijk naamwoord voor dingen die je raar vindt en niet als label voor mensen die het zelf niet gebruiken.
Accepteer bezwaren. Als iemand zegt het woord niet prettig te vinden, hoef je niet over de geschiedenis te discussiëren. Je kunt zeggen “dank je, met jou gebruik ik LGBTQ+” en het gesprek voortzetten.
Een handige toets is je af te vragen of je zin nog klopt als je queer vervangt door “LGBTQ+” of door de specifieke identiteit die de persoon gebruikt. Zo ja, en de persoon of groep gebruikt zelf queer, dan gebruik je het waarschijnlijk goed. Werkt je zin alleen omdat het woord gedurfd of vreemd klinkt, denk er dan nog eens over na.
De Q in LGBTQ kan twee dingen betekenen
In de afkorting LGBTQ wordt de Q vaak gelezen als queer. Hij kan ook questioning betekenen: mensen die hun oriëntatie of gender aan het verkennen zijn. Sommige organisaties schrijven LGBTQQ om beide te omvatten. Geen van beide lezingen is fout. Het plusteken dat vaak volgt, herinnert eraan dat geen afkorting alle identiteiten opsomt.
Als je aan het zoeken bent, hoef je queer of een ander label niet aan te nemen zolang je het uitzoekt. Sommige mensen komen via queer uit bij een ander woord. Sommigen houden het hun hele leven. Sommigen gebruiken het nooit. Onze gids over seksuele oriëntatie, genderidentiteit en expressie haalt de vragen uit elkaar die mensen zich meestal stellen als ze op ontdekking gaan.
Queer in andere talen en plaatsen
Het woord reisde ver buiten het Engels. In het Duits wordt queer bijvoorbeeld breed gebruikt als overkoepelende term in de dagelijkse taal en in namen van organisaties. Ook in Nederland en Vlaanderen is het in veel organisaties en op Pride-evenementen gangbaar geworden. In veel Spaanstalige delen van Latijns-Amerika schrijven sommige activisten cuir: ze passen het Engelse woord aan de eigen uitspraak aan en geven het een eigen politieke betekenis. In Brazilië gebruiken mensen queer naast oudere Portugese woorden die de gemeenschap ook heeft teruggenomen, zoals bicha en sapatão, die liefdevol kunnen klinken binnen de gemeenschap en beledigend uit de mond van buitenstaanders.
Dat laat twee dingen zien. Ten eerste is het terugwinnen van scheldwoorden in veel talen een gebruikelijke strategie, niet iets wat alleen in het Engels voorkomt. Ten tweede kan een leenwoord op de ene plek academisch of buitenlands klinken en op een andere plek heel gewoon. Als je met mensen uit een ander land praat, is het redelijk om te vragen welke woorden voor hen natuurlijk voelen.
Veelvoorkomende misverstanden
“Queer is gewoon een hip woord voor homo.” Het kan homo’s omvatten, maar het is geen synoniem. Een biseksuele vrouw, een aseksueel persoon of een transman die op mannen valt, kunnen allemaal queer gebruiken.
“Als je queer zegt, weet je niet wat je bent.” Veel mensen die queer gebruiken, kennen zichzelf goed. Ze vinden het woord gewoon preciezer of prettiger dan smallere opties.
“Queer is altijd beledigend.” Het kan beledigend zijn, afhankelijk van toon, spreker en geschiedenis. Het is ook de naam van universitaire afdelingen, festivals, boeken en gemeenschapsgroepen. De context beslist.
“Queer betekent dat je andere labels afwijst.” Sommige mensen gebruiken er meerdere tegelijk, zoals “queer en biseksueel” of “queer transvrouw”. Het ene woord kan de gemeenschap beschrijven, het andere de details.
Een korte checklist voor alledaagse gesprekken
- Gebruik de woorden die mensen voor zichzelf gebruiken.
- Beschouw queer als welkom in ruimtes die zichzelf zo noemen.
- Kies LGBTQ+ of een specifieke term als je twijfelt.
- Gebruik queer nooit in de betekenis van raar, slecht of belachelijk.
- Noem niemand queer die het woord zelf niet heeft gebruikt.
- Als iemand zegt dat het woord pijn doet, pas je dan aan zonder discussie.
Queer begon als een woord om mensen buiten te sluiten. Met de tijd maakten de buitengeslotenen er een woord van dat een deur opent: naar erbij horen, naar verkennen en naar een ruimer idee van hoe een leven eruit kan zien. Die geschiedenis respecteren betekent dat ieder zelf mag beslissen of dat een deur is waar hij of zij doorheen wil.
