Kultura
Kino queer: mapa na początek, przez stulecie filmów, krajów i festiwali
Od czego zacząć z kinem LGBTQIA+: kluczowe filmy od lat 10. XX wieku do dziś, tytuły z wielu krajów, festiwale wspierające kino queer i jak oglądać z ciekawością i krytycznym okiem.
Kino queer nie jest jednym gatunkiem. Obejmuje nieme melodramaty, klasykę Hollywood pełną niedopowiedzeń, eksperymenty undergroundowe, dramaty festiwalowe, komedie, dokumenty i kinowe przeboje. Łączy je to, że pokazują życie, pragnienia lub spojrzenie osób LGBTQIA+, czasem otwarcie, czasem poprzez wskazówki, które widzowie nauczyli się odczytywać.
Oglądanie filmów queer może być sposobem, by zobaczyć siebie na ekranie, zrozumieć historię, poznać inne kraje albo po prostu cieszyć się dobrymi opowieściami. Ten przewodnik proponuje mapę na początek: krótką historię w okresach, filmy z wielu miejsc, festiwale, na których kino queer rozkwita, i kilka pomysłów na uważne oglądanie. To nie jest pełna lista. Potraktuj ją jak zestaw drzwi.
Krótka historia w pięciu okresach
| Okres | Co się działo | Filmy, które warto znać |
|---|---|---|
| Lata 10.–30. | Wczesna otwartość, zwłaszcza w Republice Weimarskiej | Anders als die Andern (1919), Dziewczęta w mundurkach (1931) |
| Lata 30.–60. | Kodeksy cenzury; postacie queer ukryte lub karane | Zakodowane postacie w Hollywood; Victim (Wielka Brytania, 1961) |
| Lata 70.–80. | Ruchy wyzwoleńcze; głosy niezależne i kino autorskie | The Boys in the Band (1970), Szczególny dzień (Włochy, 1977), Desert Hearts (1985), Moja piękna pralnia (Wielka Brytania, 1985) |
| Lata 90. | „New Queer Cinema” i lata AIDS | Paris Is Burning (1990), Poison (1991), Moje własne Idaho (1991), Happy Together (Hongkong, 1997) |
| Od 2000 roku | Sukcesy na festiwalach, wielkie nagrody, głosy z całego świata | Tajemnica Brokeback Mountain (2005), Moonlight (2016), Fantastyczna kobieta (Chile, 2017), Portret kobiety w ogniu (Francja, 2019) |
Początki
Anders als die Andern (Inny niż inni, 1919), nakręcony w Niemczech przy udziale seksuologa Magnusa Hirschfelda, uchodzi za jeden z pierwszych filmów otwarcie walczących o prawa osób homoseksualnych. Krytykował niemiecki przepis karzący seks między mężczyznami. Film szybko objęto ograniczeniami, kopie z czasem zaginęły lub zostały zniszczone, a dziś zachował się tylko w niepełnej rekonstrukcji. Dziewczęta w mundurkach (Mädchen in Uniform, 1931) w reżyserii Leontine Sagan opowiadają o uczennicy surowej szkoły z internatem, która zakochuje się w nauczycielce, i pozostają kamieniem milowym kina lesbijskiego.
Ukryte na widoku
Od lat 30. kodeksy cenzury w Stanach Zjednoczonych i innych krajach sprawiły, że niemal niemożliwe było pozytywne pokazywanie postaci LGBTQIA+. Osoby queer pojawiały się przez wskazówki: gest, kostium, kwestię dialogową. Często takie zakodowane postacie były czarnymi charakterami albo spotykał je zły koniec. Historycy kina nazywają to queer codingiem. Dokument The Celluloid Closet (1995), oparty na książce Vito Russo, zbiera wiele przykładów i jest dobrym wprowadzeniem do czytania między wierszami.
W Wielkiej Brytanii Victim (1961) z Dirkiem Bogarde’em w roli prawnika szantażowanego z powodu dawnego związku z mężczyzną bywa wskazywany jako pierwszy anglojęzyczny film, w którym padło słowo „homosexual”. Zwrócił uwagę, jak przepisy karne sprzyjały szantażowi.
Wyzwolenie i niezależne głosy
Lata 70. i 80. przyniosły bardziej otwarte historie, często od niezależnych twórców. Niektóre filmy z tamtych lat wydają się dziś przestarzałe albo bolesne, co również stanowi o ich wartości historycznej. Włoski Szczególny dzień (Una giornata particolare, 1977) Ettore Scoli zestawia gospodynię domową i homoseksualnego spikera radiowego w czasach faszyzmu. Desert Hearts (1985) opowiedziało lesbijską historię miłosną z pełnym nadziei zakończeniem, co było wtedy rzadkością. W Niemczech tabu łamali Rainer Werner Fassbinder, a później Frank Ripploh w Taxi zum Klo (1980). W Hiszpanii Pedro Almodóvar zaczynał karierę pełną queerowych postaci i melodramatu.
New Queer Cinema i lata AIDS
W 1992 roku krytyczka B. Ruby Rich użyła określenia New Queer Cinema na opisanie fali odważnych niezależnych filmów takich reżyserów jak Todd Haynes, Gus Van Sant, Gregg Araki czy Tom Kalin. Filmy te często odmawiały bycia „pozytywnymi obrazami” i eksplorowały gniew, pożądanie i żałobę w czasie kryzysu AIDS.
Paris Is Burning (1990), dokument Jennie Livingston o nowojorskiej scenie ballroomowej, stał się jednym z najbardziej wpływowych filmów queer w historii. Wzbudzał też dyskusje, zwłaszcza o tym, kto skorzystał na opowiedzeniu historii jego bohaterów. Nasz przewodnik o historii dragu i ballroomu przybliża ten świat.
Triumfy festiwalowe i głosy z całego świata
Od lat 2000. filmy queer zdobywają najważniejsze nagrody. Tajemnica Brokeback Mountain (2005) zdobyła Złotego Lwa w Wenecji. Życie Adeli (2013) zdobyło Złotą Palmę w Cannes. Moonlight (2016), o czarnoskórym chłopcu dorastającym w Miami, zdobył Oscara dla najlepszego filmu. Fantastyczna kobieta (2017) z Chile, z transpłciową aktorką Danielą Vegą, zdobyła Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.
Filmy z całego świata
Kino queer to nie tylko Ameryka i Europa Zachodnia. Kilka punktów startowych według krajów:
- Argentyna: XXY (2007, Lucía Puenzo), wrażliwa historia interpłciowej nastolatki.
- Brazylia: Madame Satã (2002, Karim Aïnouz), o legendarnej postaci z Rio de Janeiro; Hoje Eu Quero Voltar Sozinho (2014, Daniel Ribeiro), delikatny nastoletni romans nagrodzony Teddy Award w Berlinie.
- Chile: Fantastyczna kobieta (2017, Sebastián Lelio).
- Chiny i Hongkong: Żegnaj, moja konkubino (1993, Chen Kaige) i Happy Together (1997, Wong Kar-wai).
- Francja: Tomboy (2011) i Portret kobiety w ogniu (2019), oba Céline Sciammy.
- Niemcy: Anders als die Andern (1919) i Dziewczęta w mundurkach (1931).
- Włochy: Szczególny dzień (1977) i Tamte dni, tamte noce (2017, Luca Guadagnino).
- Kenia: Rafiki (2018, Wanuri Kahiu), historia miłości dwóch młodych kobiet, początkowo zakazana w Kenii.
- Polska: W imię… (2013, Małgorzata Szumowska), o pożądaniu księdza, nagrodzony Teddy Award; warto też sięgnąć po Płynące wieżowce (2013, Tomasz Wasilewski).
- Rumunia: Câmp de maci (Pole maków, 2020, Eugen Jebeleanu), o homoseksualnym policjancie.
- Hiszpania: filmy Pedra Almodóvara, od Prawa pożądania (1987).
- Szwecja: Fucking Åmål (1998, Lukas Moodysson), nastoletni romans dwóch dziewczyn w małym miasteczku.
- Wielka Brytania: Victim (1961) i Moja piękna pralnia (1985).
Dostępność na platformach streamingowych zmienia się ciągle i zależy od kraju, więc sprawdź, co jest legalnie dostępne tam, gdzie mieszkasz.
Festiwale wspierające kino queer
Na festiwalach wiele filmów queer znajduje pierwszą publiczność i tam można odkryć tytuły, które nigdy nie trafiają do kin.
- Teddy Award na Berlinale, przyznawana od 1987 roku, jedna z najstarszych nagród queer na dużym festiwalu.
- Queer Lion na festiwalu w Wenecji, od 2007 roku.
- Queer Palm w Cannes, od 2010 roku.
- Frameline w San Francisco, od 1977 roku.
- BFI Flare w Londynie, który zaczął się w 1986 roku jako London Lesbian and Gay Film Festival.
- Mix Brasil w São Paulo, od 1993 roku.
W Polsce przeglądy kina LGBTQIA+ pojawiają się w ramach festiwali filmowych i wydarzeń wokół Marszów Równości, a wiele miast organizuje mniejsze pokazy. To też dobry sposób, by poznać ludzi.
Oglądanie z ciekawością i krytycznym okiem
Kochać kino queer nie znaczy kochać każdego filmu bezkrytycznie. Kilka pytań wzbogaca oglądanie:
- Kto opowiada historię? Czy osoby LGBTQIA+ uczestniczą w scenariuszu, reżyserii i obsadzie? To nie przesądza o jakości filmu, ale często wpływa na to, jak autentyczny się wydaje.
- Jak kończą postacie queer? Przez dziesięciolecia postacie LGBTQIA+ często ginęły albo były karane. Krytycy nazywają jedną z wersji tego schematu „bury your gays”. Dostrzeżenie go pomaga zobaczyć, jak bardzo zmieniły się historie.
- Kto gra role trans? Wielu widzów trans docenia filmy, w których postacie trans grają aktorzy trans, jak w Fantastycznej kobiecie.
- Co było możliwe w tamtym czasie? Stary film może zawierać stereotypy, a jednocześnie być odważny jak na swoje czasy. Obie rzeczy mogą być prawdą.
- Jakich historii brakuje? Lesbijki, osoby biseksualne, trans, interpłciowe, aseksualne i starsze, a także osoby LGBTQIA+ o różnym pochodzeniu, były często mniej widoczne niż biali geje. Szukanie większej różnorodności nagradza większą liczbą historii.
Jak zorganizować queerowy wieczór filmowy
Wspólne oglądanie zamienia film w rozmowę. Kilka wskazówek:
- Wybierz temat: pierwsza miłość, kraj, dekada, dokumenty.
- Sprawdź kategorie wiekowe i ostrzeżenia o treści, żeby goście wiedzieli, czego się spodziewać.
- Przygotuj dwa, trzy pytania, by rozpocząć rozmowę, ale nie rób z tego wykładu.
- Pomyśl o prywatności: nie każdy chce zdjęć z queerowego wieczoru filmowego w sieci.
Nasz przewodnik o tym, jak założyć queerowy klub książki, podsuwa więcej pomysłów na regularne spotkania wokół kultury.
Od czego zacząć, zależnie od nastroju
- Romans: Hoje Eu Quero Voltar Sozinho, Portret kobiety w ogniu, Tamte dni, tamte noce.
- Historia: The Celluloid Closet, Dziewczęta w mundurkach, Victim.
- Ballroom i drag: Paris Is Burning.
- Dorastanie: Fucking Åmål, Tomboy, Moonlight.
- Życie osób trans i interpłciowych: Fantastyczna kobieta, XXY.
- Kino świata: Happy Together, Rafiki, Câmp de maci.
Kino queer pokazuje, jak osoby LGBTQIA+ były widziane, ukrywane i jak w końcu mogły mówić same za siebie na ekranie. Każdy film to małe okno, a razem pokazują, jak bardzo zmienił się świat i ile wciąż jest do wyobrażenia.
