Kultura
Symbole LGBTQ+ poza tęczą: różowy trójkąt, lambda, labrys i inne znaki z historią
Skąd pochodzą różowy trójkąt, czarny trójkąt, lambda, labrys, lawenda, zielony goździk, czerwona wstążka i symbole płci, co znaczyły dawniej i jak ludzie używają ich dziś.
Tęczowa flaga to najbardziej znany symbol LGBTQ+ na świecie, ale daleko jej do jedynego. Zanim tęcza pojawiła się w 1978 roku, i obok niej od tamtej pory, ludzie używali trójkątów, liter, kwiatów, kolorów, wstążek i połączonych symboli płci, by się rozpoznawać, upamiętniać zmarłych i wyrażać poglądy polityczne.
Wiele z tych symboli ma dramatyczną historię. Niektóre zaczęły się jako znaki prześladowań, a potem zostały odzyskane z dumą. Inne były dyskretnymi kodami, bezpieczniejszymi niż mówienie wprost. Wiedza o ich pochodzeniu pomaga zrozumieć, co ktoś chce przekazać, nosząc przypinkę, malując mural czy wybierając tatuaż. Ten przewodnik wyjaśnia najważniejsze symbole, fakty, które za nimi stoją, i spory wokół niektórych z nich.
Szybka mapa najważniejszych symboli
| Symbol | Pochodzenie | Główne znaczenie dziś |
|---|---|---|
| Różowy trójkąt | Oznaczenie mężczyzn więzionych jako homoseksualiści w obozach nazistowskich | Pamięć o prześladowaniach, opór, aktywizm wobec AIDS |
| Czarny trójkąt | Oznaczenie więźniów „aspołecznych” w obozach, w tym niektórych lesbijek | Dla części osób pamięć i duma lesbijska |
| Lambda (λ) | Wybrana przez Gay Activists Alliance w Nowym Jorku w 1970 roku | Prawa gejów i osób LGBTQ+, pomoc prawna |
| Labrys (podwójny topór) | Starożytny symbol przyjęty przez feministki lesbijskie w latach 70. | Siła i niezależność lesbijek |
| Lawenda i fiolet | Związek z homoseksualnością w XX wieku; „Lavender Menace”, 1970 | Duma lesbijska i queerowa |
| Zielony goździk | Związany z Oscarem Wilde’em i jego otoczeniem w latach 90. XIX wieku | Historia gejowska i kultura literacka |
| Czerwona wstążka | Stworzona przez grupę artystów Visual AIDS w 1991 roku | Świadomość i pamięć dotycząca HIV i AIDS |
| Połączone symbole płci | Warianty ♂ i ♀ od lat 70. | Tożsamość gejowska, lesbijska, biseksualna i trans |
Flagi, w tym tęczowa, Progress Pride i flagi tożsamości, mają osobny przewodnik: co oznaczają flagi dumy.
Różowy trójkąt: od prześladowania do protestu
W nazistowskich Niemczech mężczyzn skazanych z Paragrafu 175, przepisu zakazującego kontaktów seksualnych między mężczyznami, można było wysłać do obozu koncentracyjnego. Tam więźniowie musieli nosić kolorowe trójkąty oznaczające powód uwięzienia. Mężczyźni oskarżeni o homoseksualność nosili różowy trójkąt. Historycy szacują, że do obozów trafiło od 5 do 15 tysięcy takich mężczyzn, a wielu z nich zginęło. Strażnicy i współwięźniowie często traktowali ich ze szczególnym okrucieństwem.
Po wojnie Paragraf 175 przez lata obowiązywał w RFN, a ocaleni z różowym trójkątem przez dziesięciolecia nie byli uznawani za ofiary nazizmu. Wielu żyło w milczeniu. W Polsce pamięć o represjach ma też późniejszy rozdział: w latach 1985–1987 Milicja Obywatelska prowadziła akcję „Hiacynt”, w ramach której zakładano teczki tysiącom osób uznanych za homoseksualne.
W latach 70. aktywiści gejowscy w Niemczech i innych krajach zaczęli nosić różowy trójkąt jako znak pamięci i sprzeciwu. W 1987 roku, w szczycie kryzysu AIDS w Stanach Zjednoczonych, Silence = Death Project stworzył plakat z różowym trójkątem skierowanym w górę zamiast w dół, na czarnym tle, z hasłem „SILENCE = DEATH” (milczenie = śmierć). Obraz przejęła grupa protestacyjna ACT UP i stał się on jednym z najsłynniejszych projektów aktywistycznych stulecia.
W Amsterdamie Homomonument, otwarty w 1987 roku, upamiętnia trzema dużymi trójkątami z różowego granitu osoby prześladowane z powodu seksualności. W Berlinie w 2008 roku odsłonięto pomnik homoseksualistów prześladowanych w czasach nazizmu.
Dziś: różowy trójkąt jest zazwyczaj mile widziany jako symbol pamięci i dumy. Ze względu na historię traktuje się go zwykle poważniej niż dekoracyjną tęczę. Dla niektórych bywa bolesny; większość widzi w nim sposób na uczczenie tych, którzy cierpieli.
Czarny trójkąt: bardziej złożona historia
Reżim nazistowski nie ścigał lesbijek tak systematycznie jak gejów, bo Paragraf 175 dotyczył mężczyzn. Część lesbijek trafiała jednak do więzień z innych powodów, zwłaszcza jako „aspołeczne”, czyli w ramach szerokiej kategorii obejmującej też osoby bezdomne, pracownice seksualne i inne grupy uznawane przez reżim za niepożądane. Więźniowie „aspołeczni” nosili czarny trójkąt.
Od lat 80. niektóre grupy lesbijskie i feministyczne przyjęły czarny trójkąt jako symbol pamięci lesbijskiej. Historyczki zwracają uwagę, że oznaczenie nie dotyczyło konkretnie lesbijek, więc lepiej rozumieć je jako symbol solidarności ze wszystkimi kobietami prześladowanymi jako „aspołeczne”, wśród których były też lesbijki, niż jako wyłącznie lesbijski znak.
Lambda: litera wybrana dla ruchu
W 1970 roku Gay Activists Alliance z Nowego Jorku wybrała małą grecką literę lambda (λ) na swój emblemat. O projektancie, Tomie Doerrze, często mówi się, że wybrał ją, bo w fizyce lambda może oznaczać energię lub zmianę. W 1974 roku międzynarodowy kongres na rzecz praw gejów w Edynburgu promował lambdę jako symbol ruchu.
Lambda wciąż pojawia się w nazwach organizacji, zwłaszcza prawniczych i studenckich. Od niej wzięła nazwę na przykład amerykańska Lambda Legal, a w Polsce Stowarzyszenie Lambda Warszawa, jedna z najstarszych organizacji LGBT w kraju. To dyskretny symbol: rozpoznawalny dla tych, którzy go znają, neutralny dla pozostałych.
Labrys: starożytny topór przyjęty przez lesbijki
Labrys to obosieczny topór znany ze starożytnej sztuki śródziemnomorskiej, zwłaszcza z minojskiej Krety. W latach 70. feministki lesbijskie przyjęły go jako symbol siły i samowystarczalności, częściowo z powodu jego związku z boginiami i mitologicznymi wojowniczkami.
W 1999 roku zaprojektowano flagę lesbijską z labrysem na odwróconym czarnym trójkącie i fioletowym tle, łączącą kilka wcześniejszych symboli. Dziś wiele lesbijek używa nowszych flag, ale labrys wciąż pojawia się na biżuterii, tatuażach i logotypach, zwłaszcza u osób związanych z historią feminizmu lesbijskiego.
Lawenda, fiolet i fiołki
Fiolet i lawenda kojarzą się z homoseksualnością w krajach anglojęzycznych co najmniej od początku XX wieku. Kolor łączy róż i błękit tradycyjnie przypisywane dziewczynkom i chłopcom, co może tłumaczyć część jego znaczenia.
To skojarzenie miało też mroczne strony. W Stanach Zjednoczonych w latach 50. rządowa kampania usunęła z posad federalnych tysiące osób podejrzewanych o homoseksualność. Historycy nazywają to Lavender Scare, „lawendową paniką”.
W 1970 roku grupa lesbijskich aktywistek z Nowego Jorku zamieniła wrogi komentarz w protest. Jedna z czołowych feministek nazwała lesbijki „lawendowym zagrożeniem” (lavender menace) dla ruchu kobiet. Na dużym kongresie feministycznym aktywistki w koszulkach z napisem „Lavender Menace” zajęły scenę, domagając się włączenia lesbijek. Akcja pomogła zmienić ruch.
Fiołki mają własne lesbijskie znaczenie, często wywodzone od greckiej poetki Safony, która żyła na wyspie Lesbos i pisała o kobietach w wiankach z fiołków. Słowa lesbijka i safickie pochodzą od niej.
Zielony goździk
Na londyńskiej premierze sztuki Oscara Wilde’a Wachlarz Lady Windermere w 1892 roku Wilde miał poprosić przyjaciół, by wpięli w klapy zielone goździki. Sztucznie barwiony kwiat stał się żartobliwym, zakodowanym znakiem wśród części mężczyzn z jego otoczenia. Trzy lata później Wilde został skazany za „rażącą nieprzyzwoitość” z mężczyznami i uwięziony, a zielony goździk stał się symbolem związanym z pamięcią o nim i z historią literatury gejowskiej.
Dziś pojawia się głównie w kontekstach historycznych i kulturalnych, na festiwalach literackich, w przedstawieniach teatralnych i na wystawach o Wildzie.
Czerwona wstążka
W 1991 roku grupa artystów z nowojorskiej organizacji Visual AIDS stworzyła prostą, złożoną w pętlę czerwoną wstążkę, by okazać wsparcie osobom żyjącym z HIV i AIDS oraz upamiętnić zmarłych. Inspiracją były żółte wstążki, którymi Amerykanie wspierali wtedy żołnierzy. Wstążkę po raz pierwszy masowo założono podczas gali nagród Tony w tym samym roku, a potem rozeszła się po świecie. Twórcy postanowili jej nie zastrzegać, by każdy mógł jej używać.
Czerwona wstążka nie jest symbolem wyłącznie LGBTQ+, bo HIV dotyka ludzi każdej orientacji i płci. Pozostaje jednak mocno związana z historią LGBTQ+, ponieważ geje, mężczyźni biseksualni i transpłciowe kobiety należeli w wielu krajach do najbardziej dotkniętych grup, a aktywiści LGBTQ+ odegrali kluczową rolę w walce o leczenie.
Symbole płci i ich połączenia
Znaki ♂ i ♀, pierwotnie symbole astronomiczne Marsa i Wenus, powszechnie oznaczają płeć męską i żeńską. Od lat 70. zaczęto je łączyć:
- Dwa splecione znaki ♂ dla gejów.
- Dwa splecione znaki ♀ dla lesbijek.
- Połączony symbol, w którym okrąg ma strzałkę, krzyżyk i trzecią, przekreśloną strzałkę, dla osób transpłciowych, zaprojektowany w latach 90.
- Inne połączenia dla osób biseksualnych, niebinarnych i interpłciowych, w wielu wariantach.
Te znaki łatwo narysować i rozpoznać, dlatego pojawiają się na przypinkach, transparentach i logotypach. Niektóre osoby niebinarne wolą symbole, które nie opierają się na parze ♂ i ♀.
Jak ostrożnie czytać symbole
Symbole zmieniają znaczenie z czasem i w zależności od miejsca. Kilka przydatnych zasad:
- Kontekst ma znaczenie. Różowy trójkąt na pomniku znaczy co innego niż różowy trójkąt na modnym nadruku.
- Nie wszystko jest kodem. Fioletowa koszula czy zielony kwiat nie są tajnymi sygnałami. Traktowanie codziennych przedmiotów jako dowodu czyjejś tożsamości to stereotyp.
- Historia wymaga rzetelności. Gdy opowiadasz historię symbolu, sprawdzaj fakty. Niektóre popularne wyjaśnienia są uproszczone albo legendarne, na przykład dokładne powody, dla których projektant wybrał dany znak.
- Widoczność to osobista decyzja. Noszenie symbolu może pokazać, że należysz do społeczności albo jesteś sojusznikiem. W nieprzyjaznym otoczeniu może też zdradzić więcej, niż ktoś by chciał. Nasz przewodnik o prywatności cyfrowej osób LGBTQ+ wyjaśnia, jak drobne sygnały się sumują, w sieci i poza nią.
Symbole niosą pamięć o ludziach, którzy nie zawsze mogli mówić swobodnie. Poznawanie ich historii to sposób, by tę pamięć zachować i zrozumieć, dlaczego mały trójkąt czy wstążka wciąż znaczą tak wiele.
