Historia dragu i ballroomu: od balów w Harlemie po voguing, domy i dzisiejsze sceny

Drag to sztuka odgrywania płci w sposób wielki, zabawny albo przesadzony, zwykle na scenie. Ballroom to kultura rywalizacji stworzona głównie przez czarnoskóre i latynoskie osoby LGBTQ+ w Nowym Jorku. „Domy” (houses) rywalizują tam na wydarzeniach zwanych balami: chodzą w kategoriach, tańczą i pokazują stylizacje. Jedno i drugie jest ze sobą spokrewnione i ma wiele wspólnej historii, ale to nie to samo. Drag może pojawić się wszędzie, gdzie jest scena. Ballroom to społeczność z własnymi zasadami, rodzinami i językiem.

Ten przewodnik opowiada historię po kolei: dawne tradycje teatralne, pierwsze bale drag, system domów, voguing, trudne lata epidemii AIDS i moment, w którym drag i ballroom trafiły do szerokiej publiczności. Na końcu znajdziesz wskazówki, jak cieszyć się dragiem i ballroomem z szacunkiem.

Kilka słów na początek

Słowo	Co znaczy
Drag queen	Artysta, często mężczyzna, który tworzy efektowną kobiecą postać
Drag king	Artystka, często kobieta, która tworzy męską postać
Bal (ball)	Zawody, w których chodzi się w kategoriach po trofea i nagrody
Dom (house)	Wybrana rodzina w ballroomie, prowadzona przez „matkę”, a czasem „ojca”
Kategoria	Temat rywalizacji, na przykład runway, twarz albo realness
Walk	Startować w kategorii
Vogue	Styl tańca zrodzony w ballroomie, oparty na pozach modelek i ostrych liniach
Reading i shade	Błyskotliwe, kąśliwe docinki, dawna sztuka ballroomu

Drag to występ, a nie tożsamość. Osoby robiące drag mogą być gejami, hetero, osobami bi, trans, niebinarnymi lub kimkolwiek innym. Bycie drag queen to nie to samo, co bycie transpłciową kobietą, choć niektóre transpłciowe kobiety robią drag. Nasz przewodnik o tym, co znaczy transpłciowość, wyjaśnia różnicę.

Zanim pojawiło się słowo „drag”: płeć na scenie

Przez wieki wiele teatrów nie wpuszczało kobiet na scenę, więc mężczyźni i chłopcy grali role kobiece.

W Anglii czasów Szekspira chłopcy grali Julię, Lady Makbet i wszystkie inne postacie kobiece.
W japońskim kabuki kobietom zakazano występów w XVII wieku, a męscy aktorzy zwani onnagata stali się mistrzami ról kobiecych. Ta tradycja trwa do dziś.
W operze chińskiej mężczyźni w rolach kobiecych stawali się wielkimi gwiazdami.

To nie był drag we współczesnym sensie, bo należało do zwykłych zasad teatru. Ale pokazuje, że zabawa płcią na scenie jest bardzo stara.

Pod koniec XIX i na początku XX wieku music hall i wodewil zrobiły z zabawy płcią popularny numer. Artyści naśladujący kobiety, tacy jak Julian Eltinge, stali się gwiazdami w Stanach Zjednoczonych, a artystki naśladujące mężczyzn, takie jak Vesta Tilley, zapełniały brytyjskie teatry. Często dbali o to, by w życiu publicznym wyglądać przyzwoicie, bo to samo społeczeństwo, które kupowało bilety, karało osoby queer poza sceną.

Nikt nie wie na pewno, skąd pochodzi słowo „drag”. Popularna opowieść wiąże je z teatralnym slangiem o długich spódnicach, które ciągnęły się („drag”) po podłodze. Inny ślad prowadzi do „grand rag”, dawnego określenia balu maskowego.

William Dorsey Swann: pierwsza znana „królowa dragu”

W latach 80. XIX wieku w Waszyngtonie były niewolnik, William Dorsey Swann, organizował sekretne przyjęcia, na których mężczyźni w sukniach balowych tańczyli. Nazywał te przyjęcia „drags”, a siebie ich królową. Historyk Channing Gerard Joseph ustalił, że Swann to pierwsza udokumentowana osoba, która nazwała się królową dragu.

Policja kilka razy robiła naloty na przyjęcia Swanna. W 1888 roku stawił opór przy zatrzymaniu, co jest jednym z najwcześniejszych znanych aktów oporu osoby queer wobec policji w Stanach Zjednoczonych. Później, po wyroku, poprosił prezydenta o ułaskawienie i spotkał się z odmową. Jego historia była prawie zapomniana przez sto lat.

Bale w Harlemie

W Nowym Jorku bal Hamilton Lodge w Harlemie często nazywa się pierwszym udokumentowanym balem drag w kraju. Zaczął się w 1869 roku jako bal maskowy organizowany przez czarnoskórą lożę braterską. W latach 20. i 30. XX wieku, w czasach renesansu harlemskiego, takie bale przyciągały tysiące gości i widzów. Mężczyźni w sukniach i kobiety w garniturach paradowali przed jury, a gazety pisały o nich z mieszaniną oburzenia i fascynacji.

Bale były rzadkimi miejscami, w których osoby queer mogły spotykać się w dużej liczbie. Były też niebezpieczne. Policja często wykorzystywała przepisy przeciw przebieraniu się w miejscach publicznych, żeby zatrzymywać osoby w dragu w drodze do domu.

Rasizm, Crystal LaBeija i narodziny domów

W latach 60. konkursy drag były popularne, ale wiele z nich prowadzili biali organizatorzy, a jury faworyzowało białe queens. Czarnoskóre i latynoskie queens musiały rozjaśniać makijaż, żeby mieć jakąkolwiek szansę.

W 1967 roku czarnoskóra queen Crystal LaBeija wzięła udział w ogólnokrajowym konkursie drag w Nowym Jorku i przegrała z białą uczestniczką. Zeszła ze sceny i ze złością mówiła o niesprawiedliwym jury. Ten moment uchwycono w filmie dokumentalnym The Queen z 1968 roku i stał się on punktem zwrotnym.

Na początku lat 70., około 1972 roku, Crystal LaBeija i Lottie LaBeija założyły House of LaBeija, zwykle opisywany jako pierwszy dom ballroomowy. Potem przyszły kolejne, o nazwach takich jak Xtravaganza, Ninja, Corey, Dupree, Pendavis i wiele innych.

Dom to coś więcej niż drużyna. Wiele młodych czarnoskórych i latynoskich osób LGBTQ+ zostało odrzuconych przez rodziny albo wyrzuconych z domu. House dawał im matkę, rodzeństwo, rady, jedzenie, czasem miejsce do spania i powód, by marzyć o czymś wielkim. Ballroom to jeden z najmocniejszych przykładów tego, co opisuje nasz przewodnik o rodzinie z wyboru.

Jak wygląda bal

Bal to jednocześnie pokaz i zawody.

Kategorie ogłasza się wcześniej. Niektóre dotyczą mody, na przykład runway albo marki. Inne urody, na przykład twarz. Jeszcze inne realness: chodzi o to, by być tak przekonującym w roli, na przykład biznesmena albo studenta, że poza ballroomem można by przejść niezauważonym i uniknąć nękania.
Komentator, prowadzący z mikrofonem, rapuje i skanduje na tle muzyki, rozgrzewa publiczność i pilnuje tempa wieczoru.
Jury siedzi przy stole. Jeśli jest zachwycone, woła „dziesiątki od wszystkich”. Jeśli coś jest nie tak, daje „chop” i osoba odpada.
Zwycięzcy zabierają trofea, nagrody i przede wszystkim prestiż dla swojego domu.

Realness miało bolesną logikę. Dla wielu transpłciowych kobiet i gejów o innym kolorze skóry niezwracanie na siebie uwagi na ulicy mogło oznaczać bezpieczeństwo. Ballroom zamienił tę umiejętność przetrwania w sztukę i trofeum.

Voguing

Voguing to taniec, który większość ludzi kojarzy z ballroomem. Rozwijał się w balach Harlemu od lat 70., inspirowany pozami modelek z magazynów mody, takich jak Vogue. Willi Ninja, często nazywany dziadkiem vogue’u, rozsławił ten styl i uczył go daleko poza ballroomem.

Są trzy główne style:

Old way: proste linie, kąty i symetryczne pozy.
New way: ciaśniejsze ruchy, giętkość, kontrola rąk i „clicks”.
Vogue femme: płynny, dramatyczny i bardzo kobiecy, często opisywany przez pięć elementów: dłonie, catwalk, duckwalk, spins and dips oraz pracę w parterze.

Stonewall, AIDS i przetrwanie

Drag queens i transpłciowe kobiety o innym kolorze skóry były wśród osób w samym środku zamieszek w Stonewall w 1969 roku, wydarzenia, które co roku przypominają Parady Równości. Nasz przewodnik o tym, dlaczego istnieją marsze dumy, opowiada tę historię.

W latach 80. i 90. epidemia AIDS uderzyła w ballroom z ogromną siłą. Wiele legend, matek i dzieci zmarło młodo, w tym Willi Ninja w 2006 roku i kilka osób występujących w słynnych filmach o ballroomie. Domy chowały swoich członków i mimo to dalej organizowały bale. Około 1990 roku nowojorska organizacja zdrowotna stworzyła House of Latex, by wnieść profilaktykę HIV prosto do ballroomu, i od tego czasu ballroom pozostaje związany z edukacją na temat HIV.

Kiedy świat zaczął patrzeć

1990: piosenka „Vogue” Madonny wprowadziła ten taniec do radia i telewizji na całym świecie. Wielu tancerzy ballroomu miało poczucie, że uznanie nie wróciło do społeczności, która go stworzyła.
1990: film dokumentalny Paris Is Burning w reżyserii Jennie Livingston pokazał nowojorską scenę balową lat 80. W 2016 roku Biblioteka Kongresu USA wpisała go do National Film Registry. Film jest kochany, ale toczy się też dyskusja o tym, kto na nim zarobił, bo wiele osób, które w nim wystąpiły, pozostało w biedzie.
2009: wystartował RuPaul’s Drag Race, który zrobił z dragu światowy gatunek telewizyjny.
Od 2018 do 2021: serial Pose opowiadał historie z ballroomu lat 80. i 90., z największą do tamtej pory w historii telewizji obsadą transpłciowych aktorek i aktorów w stałych rolach.

Dziś sceny ballroomowe istnieją w wielu krajach Europy, Azji i Ameryki Łacińskiej, a młodzieżowa scena zwana kiki daje młodszym osobom możliwość startowania z mniejszą presją. Nasz przewodnik po kinie queer poleca więcej filmów.

Słowa, które świat pożyczył

Wiele słów z dzisiejszego slangu pochodzi z czarnoskórych i latynoskich przestrzeni queer i z ballroomu, na przykład „shade”, „reading”, „serving”, „realness”, „slay” i „yas”. Używanie ich nie jest złe, ale dobrze wiedzieć, skąd się wzięły, i oddać im sprawiedliwość. Kiedy słowa jakiejś kultury stają się modne, a jej ludzie wciąż żyją w biedzie albo w strachu, warto to zauważyć.

Drag dzisiaj

Drag jest dziś obecny w barach, teatrach, na festiwalach, w telewizji, teledyskach i na wydarzeniach rodzinnych. Drag kingowie, osoby niebinarne i wiele stylów bawiących się potworami, fantastyką czy komedią należą do tej sceny.

Drag stał się też celem ataków. W ostatnich latach politycy w różnych krajach próbowali ograniczać pokazy drag, co doprowadziło do protestów i spraw sądowych. Artyści i publiczność podkreślają, że drag to forma sztuki i wolności wypowiedzi o bardzo długiej historii.

Jak cieszyć się dragiem i ballroomem z szacunkiem

Dawaj napiwki. Wiele osób robiących drag zarabia dużą część dochodu z napiwków.
Nie dotykaj artystów, peruk ani kostiumów bez wyraźnej zgody.
Na balu jesteś gościem. Przestrzegaj zasad wydarzenia, głośno kibicuj i nie wchodź na wybieg.
Zapytaj, zanim zaczniesz nagrywać, jeśli nie wiesz, czy to dozwolone.
Pamiętaj o korzeniach. Gdy dzielisz się vogue’iem albo ballroomowym slangiem, pamiętaj o czarnoskórych i latynoskich osobach LGBTQ+, które to stworzyły.
Wspieraj lokalne sceny, a nie tylko gwiazdy z telewizji.

W skrócie

Drag to sztuka odgrywania płci; ballroom to kultura rywalizacji z domami, kategoriami i własnym językiem.
Zabawa płcią na scenie ma wieki, od chłopców u Szekspira po kabuki.
William Dorsey Swann organizował „drags” w latach 80. XIX wieku i nazywał się ich królową.
Bal Hamilton Lodge zaczął się w Harlemie w 1869 roku i bardzo urósł w latach 20.
Crystal i Lottie LaBeija założyły pierwszy dom około 1972 roku, w odpowiedzi na rasizm konkursów drag.
Voguing narodził się w balach Harlemu i w 1990 roku trafił do całego świata.
Ballroom przetrwał epidemię AIDS i wciąż jest wzorem rodziny z wyboru.

Drag i ballroom to radość, ale zbudowali je ludzie, którzy musieli walczyć o prawo do istnienia. Znajomość tej historii sprawia, że każdy występ znaczy więcej. Więcej symboli z historii queer znajdziesz w naszym przewodniku po symbolach LGBTQ+.