Cultuur
Queer cinema: een startkaart door een eeuw films, landen en festivals
Waar je begint met LGBTQIA+-film: belangrijke films van de jaren tien tot nu, hoogtepunten uit veel landen, de festivals die queer film steunen en hoe je nieuwsgierig en kritisch kijkt.
Queer cinema is niet één genre. Het omvat stomme melodrama’s, Hollywoodklassiekers vol verborgen hints, undergroundexperimenten, festivaldrama’s, komedies, documentaires en publiekstrekkers. Wat ze verbindt, is dat ze LGBTQIA+-levens, -verlangens of -perspectieven laten zien, soms openlijk, soms via aanwijzingen die het publiek leerde lezen.
Queer films kijken kan een manier zijn om je eigen leven op het scherm te zien, geschiedenis te begrijpen, andere landen te leren kennen of gewoon te genieten van goede verhalen. Deze gids biedt een startkaart: een korte geschiedenis in tijdperken, films uit veel landen, de festivals waar queer film bloeit en wat ideeën om aandachtig te kijken. Het is geen volledige lijst. Zie het als een reeks deuren.
Een korte geschiedenis in vijf tijdperken
| Tijdperk | Wat er gebeurde | Films om te kennen |
|---|---|---|
| Jaren 1910–1930 | Vroege openheid, vooral in de Weimarrepubliek | Anders als die Andern (1919), Mädchen in Uniform (1931) |
| Jaren 1930–1960 | Censuurregels; queer personages verborgen of gestraft | Gecodeerde personages in Hollywood; Victim (Verenigd Koninkrijk, 1961) |
| Jaren 1970–1980 | Bevrijdingsbewegingen; onafhankelijke stemmen en arthouse | The Boys in the Band (1970), Una giornata particolare (Italië, 1977), Desert Hearts (1985), My Beautiful Laundrette (Verenigd Koninkrijk, 1985) |
| Jaren 1990 | “New Queer Cinema” en de aidsjaren | Paris Is Burning (1990), Poison (1991), My Own Private Idaho (1991), Happy Together (Hongkong, 1997) |
| Vanaf 2000 | Festivalsucces, grote prijzen, stemmen uit de hele wereld | Brokeback Mountain (2005), Moonlight (2016), Una mujer fantástica (Chili, 2017), Portrait de la jeune fille en feu (Frankrijk, 2019) |
De beginjaren
Anders als die Andern (Anders dan de anderen, 1919), gemaakt in Duitsland met medewerking van seksuoloog Magnus Hirschfeld, wordt vaak genoemd als een van de eerste films die openlijk opkwam voor de rechten van homoseksuele mensen. De film bekritiseerde de Duitse wet tegen seks tussen mannen. Hij werd al snel beperkt, kopieën gingen later verloren of werden vernietigd, en vandaag bestaat hij alleen nog in een onvolledige reconstructie. Mädchen in Uniform (1931), geregisseerd door Leontine Sagan, vertelt over een meisje op een streng internaat dat verliefd wordt op een lerares, en is een mijlpaal in de lesbische film.
Verstopt in het zicht
Vanaf de jaren dertig maakten censuurregels in de Verenigde Staten en elders het bijna onmogelijk om LGBTQIA+-personages positief te tonen. Queer mensen verschenen via aanwijzingen: een gebaar, een kostuum, een zin. Vaak waren die gecodeerde personages schurken of liep het slecht met ze af. Filmhistorici noemen dat queer coding. De documentaire The Celluloid Closet (1995), gebaseerd op het boek van Vito Russo, verzamelt veel voorbeelden en is een goede inleiding in tussen de regels door lezen.
In het Verenigd Koninkrijk wordt Victim (1961), met Dirk Bogarde als advocaat die wordt gechanteerd vanwege een vroegere relatie met een man, vaak genoemd als de eerste Engelstalige film die het woord “homosexual” gebruikte. De film liet zien hoe strafwetten chantage in de hand werkten.
Bevrijding en onafhankelijke stemmen
De jaren zeventig en tachtig brachten opener verhalen, vaak van onafhankelijke filmmakers. Sommige films uit die tijd voelen nu gedateerd of pijnlijk, en ook dat hoort bij hun historische waarde. De Italiaanse film Una giornata particolare (1977) van Ettore Scola brengt een huisvrouw en een homoseksuele radiopresentator samen onder het fascisme. Desert Hearts (1985) bood een lesbisch liefdesverhaal met een hoopvol einde, toen zeldzaam. In Duitsland braken Rainer Werner Fassbinder en later Frank Ripploh met Taxi zum Klo (1980) taboes. In Spanje begon Pedro Almodóvar een loopbaan vol queer personages en melodrama.
New Queer Cinema en de aidsjaren
In 1992 gebruikte criticus B. Ruby Rich de term New Queer Cinema voor een golf gedurfde onafhankelijke films van regisseurs als Todd Haynes, Gus Van Sant, Gregg Araki en Tom Kalin. Die films weigerden vaak “positieve beelden” te zijn en verkenden woede, verlangen en rouw tijdens de aidscrisis.
Paris Is Burning (1990), Jennie Livingstons documentaire over de ballroomscene in New York, werd een van de invloedrijkste queer films ooit. Hij is ook bekritiseerd, vooral op de vraag wie profiteerde van het vertellen van de verhalen van de deelnemers. Onze gids over de geschiedenis van drag en ballroom verkent die wereld.
Festivalsucces en stemmen uit de hele wereld
Vanaf de jaren 2000 wonnen queer films de grootste prijzen. Brokeback Mountain (2005) won de Gouden Leeuw in Venetië. La Vie d’Adèle (2013) won de Gouden Palm in Cannes. Moonlight (2016), over een zwarte jongen die opgroeit in Miami, won de Oscar voor beste film. Una mujer fantástica (2017) uit Chili, met de trans actrice Daniela Vega, won de Oscar voor beste niet-Engelstalige film.
Films uit de hele wereld
Queer cinema is niet alleen Amerikaans of West-Europees. Een paar startpunten per land:
- Argentinië: XXY (2007, Lucía Puenzo), een gevoelig verhaal over een intersekse tiener.
- België: Close (2022, Lukas Dhont), over een innige vriendschap tussen twee jongens, met de Grand Prix in Cannes.
- Brazilië: Madame Satã (2002, Karim Aïnouz), over een legendarische figuur uit Rio de Janeiro; Hoje Eu Quero Voltar Sozinho (2014, Daniel Ribeiro), een tedere tienerromance die in Berlijn de Teddy Award won.
- Chili: Una mujer fantástica (2017, Sebastián Lelio).
- China en Hongkong: Farewell My Concubine (1993, Chen Kaige) en Happy Together (1997, Wong Kar-wai).
- Frankrijk: Tomboy (2011) en Portrait de la jeune fille en feu (2019), allebei van Céline Sciamma.
- Duitsland: Anders als die Andern (1919) en Mädchen in Uniform (1931).
- Italië: Una giornata particolare (1977) en Call Me by Your Name (2017, Luca Guadagnino).
- Kenia: Rafiki (2018, Wanuri Kahiu), een liefdesverhaal tussen twee jonge vrouwen, in Kenia eerst verboden.
- Polen: W imię… (In the Name Of, 2013, Małgorzata Szumowska), over het verlangen van een priester, winnaar van de Teddy Award.
- Roemenië: Câmp de maci (Klaprozenveld, 2020, Eugen Jebeleanu), over een homoseksuele politieagent.
- Spanje: de films van Pedro Almodóvar, vanaf La ley del deseo (1987).
- Zweden: Fucking Åmål (1998, Lukas Moodysson), een tienerliefde tussen twee meisjes in een klein stadje.
- Verenigd Koninkrijk: Victim (1961) en My Beautiful Laundrette (1985).
Wat beschikbaar is, verschilt per streamingdienst en land en verandert steeds. Kijk wat er waar jij woont legaal te zien is.
Festivals die queer film steunen
Op festivals vinden veel queer films hun eerste publiek, en daar ontdek je titels die nooit in de bioscoop komen.
- Teddy Award op de Berlinale, uitgereikt sinds 1987, een van de oudste queer filmprijzen op een groot festival.
- Queer Lion op het filmfestival van Venetië, sinds 2007.
- Queer Palm in Cannes, sinds 2010.
- Frameline in San Francisco, sinds 1977.
- BFI Flare in Londen, in 1986 begonnen als London Lesbian and Gay Film Festival.
- Mix Brasil in São Paulo, sinds 1993.
In Nederland en België programmeren onder meer het Roze Filmdagen-festival in Amsterdam en het Holebifilmfestival in Leuven al jaren LGBTQIA+-films, en veel steden hebben kleinere vertoningen. Het is ook een goede manier om mensen te leren kennen.
Nieuwsgierig en kritisch kijken
Van queer cinema houden betekent niet dat je elke film kritiekloos omarmt. Een paar vragen maken het kijken rijker:
- Wie vertelt het verhaal? Zijn LGBTQIA+-mensen betrokken bij scenario, regie en cast? Dat bepaalt niet of een film goed is, maar beïnvloedt vaak hoe echt hij aanvoelt.
- Hoe eindigen queer personages? Decennialang stierven LGBTQIA+-personages vaak of werden ze gestraft. Critici noemen een versie daarvan “bury your gays”. Het patroon herkennen laat zien hoe ver verhalen zijn gekomen.
- Wie speelt transrollen? Veel trans kijkers waarderen films waarin transpersonages door trans acteurs worden gespeeld, zoals in Una mujer fantástica.
- Wat was er toen mogelijk? Een oude film kan stereotypen bevatten en voor zijn tijd toch moedig zijn geweest. Allebei kan waar zijn.
- Welke verhalen ontbreken? Lesbische, biseksuele, trans, intersekse, aseksuele en oudere personages, en LGBTQIA+-mensen van kleur, waren vaak minder zichtbaar dan witte homomannen. Wie bewust zoekt naar meer variatie, vindt meer verhalen.
Een queer filmavond organiseren
Samen kijken maakt van een film een gesprek. Een paar tips:
- Kies een thema: eerste liefde, een land, een decennium, documentaires.
- Check leeftijdsaanduidingen en inhoudswaarschuwingen, zodat gasten weten wat ze kunnen verwachten.
- Bereid twee of drie vragen voor om het gesprek op gang te brengen, zonder er een les van te maken.
- Denk aan privacy: niet iedereen wil foto’s van een queer filmavond online.
Onze gids over een queer leesclub beginnen heeft meer ideeën om regelmatige bijeenkomsten rond cultuur te organiseren.
Waar je begint, per stemming
- Romantiek: Hoje Eu Quero Voltar Sozinho, Portrait de la jeune fille en feu, Call Me by Your Name.
- Geschiedenis: The Celluloid Closet, Mädchen in Uniform, Victim.
- Ballroom en drag: Paris Is Burning.
- Opgroeien: Fucking Åmål, Tomboy, Moonlight, Close.
- Trans en intersekse levens: Una mujer fantástica, XXY.
- Wereldcinema: Happy Together, Rafiki, Câmp de maci.
Queer cinema laat zien hoe LGBTQIA+-mensen werden gezien, verstopt en uiteindelijk voor zichzelf mochten spreken op het scherm. Elke film is een klein venster, en samen laten ze zien hoeveel de wereld veranderd is en hoeveel er nog wordt verbeeld.
