Cultuur
LGBTQ+-symbolen voorbij de regenboog: roze driehoek, lambda, labrys en andere tekens met een geschiedenis
Waar de roze driehoek, de zwarte driehoek, de lambda, de labrys, lavendel, de groene anjer, het rode lintje en gendersymbolen vandaan komen, wat ze vroeger betekenden en hoe mensen ze nu gebruiken.
De regenboogvlag is het bekendste LGBTQ+-symbool ter wereld, maar lang niet het enige. Voordat de regenboog in 1978 verscheen, en sindsdien ernaast, gebruikten mensen driehoeken, letters, bloemen, kleuren, linten en gecombineerde gendersymbolen om elkaar te herkennen, doden te herdenken en politieke uitspraken te doen.
Veel van deze symbolen hebben een heftige geschiedenis. Sommige begonnen als teken van vervolging en werden later met trots teruggenomen. Andere waren discrete codes, veiliger dan iets hardop zeggen. Wie weet waar ze vandaan komen, begrijpt beter wat iemand bedoelt met een speldje, een muurschildering of een tatoeage. Deze gids legt de belangrijkste symbolen uit, de feiten erachter en de discussies rond sommige ervan.
Een snel overzicht
| Symbool | Herkomst | Belangrijkste betekenis nu |
|---|---|---|
| Roze driehoek | Kenteken voor mannen die als homoseksueel in nazikampen zaten | Herdenking van vervolging, verzet, aidsactivisme |
| Zwarte driehoek | Kenteken voor “asociale” gevangenen in nazikampen, onder wie enkele lesbiennes | Voor sommigen lesbische herdenking en trots |
| Lambda (λ) | In 1970 gekozen door de Gay Activists Alliance in New York | Homo- en LGBTQ+-rechten, juridische belangenbehartiging |
| Labrys (dubbele bijl) | Oud symbool, in de jaren zeventig overgenomen door lesbische feministen | Lesbische kracht en onafhankelijkheid |
| Lavendel en paars | Verband met homoseksualiteit in de twintigste eeuw; “Lavender Menace”, 1970 | Lesbische en queer trots |
| Groene anjer | Verbonden met Oscar Wilde en zijn kring, jaren 1890 | Homogeschiedenis en literaire cultuur |
| Rood lintje | In 1991 gemaakt door het kunstenaarscollectief Visual AIDS | Bewustwording en herdenking rond hiv en aids |
| Gecombineerde gendersymbolen | Varianten op ♂ en ♀ vanaf de jaren zeventig | Homo-, lesbische, biseksuele en trans identiteit |
Vlaggen, zoals de regenboog, de Progress Pride-vlag en identiteitsvlaggen, hebben een eigen gids: wat Pride-vlaggen betekenen.
De roze driehoek: van vervolging naar protest
In nazi-Duitsland konden mannen die waren veroordeeld op grond van Paragraaf 175, de wet tegen seks tussen mannen, naar concentratiekampen worden gestuurd. Daar moesten gevangenen gekleurde driehoeken dragen die de reden van hun gevangenschap aangaven. Mannen die van homoseksualiteit werden beschuldigd, droegen een roze driehoek. Historici schatten dat tussen de 5.000 en 15.000 van deze mannen in kampen terechtkwamen, waar velen stierven. Ze werden door bewakers en medegevangenen vaak extra wreed behandeld.
Na de oorlog bleef Paragraaf 175 in West-Duitsland nog jarenlang van kracht, en overlevenden met de roze driehoek werden decennialang niet erkend als slachtoffer van het nazisme. Velen leefden in stilte. Ook in het bezette Nederland voerden de nazi’s in 1940 een verbod op homoseksuele contacten in.
In de jaren zeventig begonnen homoactivisten in Duitsland en elders de roze driehoek te dragen als teken van herdenking en verzet. In 1987, op het hoogtepunt van de aidscrisis in de Verenigde Staten, maakte het Silence = Death Project een affiche met een roze driehoek die omhoog wees in plaats van omlaag, op een zwarte achtergrond, met de woorden “SILENCE = DEATH” (zwijgen = dood). De protestgroep ACT UP nam het beeld over, en het werd een van de beroemdste activistische ontwerpen van de eeuw.
In Amsterdam herdenkt het Homomonument, geopend in 1987, met drie grote driehoeken van roze graniet de mensen die om hun seksualiteit werden vervolgd. Het was een van de eerste monumenten ter wereld voor dit doel en is nog altijd een plek voor herdenkingen op 4 mei en vieringen tijdens Pride. In Berlijn werd in 2008 een monument geopend voor homoseksuelen die onder het nazisme werden vervolgd.
Nu: de roze driehoek is meestal welkom als symbool van herdenking en trots. Vanwege de geschiedenis wordt hij doorgaans serieuzer behandeld dan een decoratieve regenboog. Sommige mensen vinden hem pijnlijk; de meesten zien hem als een manier om wie geleden hebben te eren.
De zwarte driehoek: een ingewikkelder verhaal
Het naziregime vervolgde lesbische vrouwen niet zo systematisch strafrechtelijk als homomannen, omdat Paragraaf 175 alleen voor mannen gold. Sommige lesbische vrouwen werden wel opgesloten in andere categorieën, vooral als “asocialen”, een breed etiket dat ook dakloze mensen, sekswerkers en andere groepen trof die het regime ongewenst vond. Asociale gevangenen droegen een zwarte driehoek.
Vanaf de jaren tachtig namen sommige lesbische en feministische groepen de zwarte driehoek over als symbool van lesbische herdenking. Historici wijzen erop dat het kenteken niet specifiek lesbiennes aanduidde. Het is dus beter te begrijpen als symbool van solidariteit met alle vrouwen die als “asociaal” werden vervolgd, onder wie enkele lesbiennes, dan als exclusief lesbisch teken.
Lambda: een letter voor een beweging
In 1970 koos de Gay Activists Alliance in New York de kleine Griekse letter lambda (λ) als embleem. Van de ontwerper, Tom Doerr, wordt vaak gezegd dat hij de letter koos omdat lambda in de natuurkunde voor energie of verandering kan staan. In 1974 promootte een internationaal congres voor homorechten in Edinburgh de lambda als symbool van de beweging.
De lambda komt nog vaak voor in namen van organisaties, vooral juridische en studentenorganisaties. Lambda Legal in de Verenigde Staten is er bijvoorbeeld naar genoemd. Het is een stil symbool: herkenbaar voor wie het kent, neutraal voor wie het niet kent.
Labrys: een oude bijl, overgenomen door lesbiennes
De labrys is een dubbele bijl uit de oude kunst van het Middellandse Zeegebied, vooral van het Minoïsche Kreta. In de jaren zeventig namen lesbische feministen haar over als symbool van kracht en zelfstandigheid, deels vanwege de band met godinnen en mythologische strijdsters.
In 1999 werd een lesbische vlag ontworpen met een labrys boven een omgekeerde zwarte driehoek op een paarse achtergrond, een combinatie van verschillende oudere symbolen. Veel lesbiennes gebruiken nu nieuwere vlaggen, maar de labrys verschijnt nog op sieraden, tatoeages en logo’s, vooral bij wie zich verbonden voelt met de geschiedenis van het lesbisch feminisme.
Lavendel, paars en viooltjes
Paars en lavendel worden in Engelstalige landen sinds minstens het begin van de twintigste eeuw met homoseksualiteit verbonden. De kleur mengt het roze en blauw die traditioneel bij meisjes en jongens horen, wat een deel van de betekenis kan verklaren.
Die associatie had ook een duistere kant. In de Verenigde Staten werden in de jaren vijftig door een overheidscampagne duizenden mensen die van homoseksualiteit werden verdacht uit federale banen gezet. Historici noemen dat de Lavender Scare.
In 1970 maakte een groep lesbische activisten in New York van een vijandige opmerking een protest. Een vooraanstaande feministe had lesbiennes een “lavendelkleurige dreiging” (lavender menace) voor de vrouwenbeweging genoemd. Op een groot feministisch congres namen activisten in T-shirts met “Lavender Menace” het podium over om te eisen dat lesbiennes erbij hoorden. De actie hielp de beweging te veranderen.
Viooltjes hebben hun eigen lesbische betekenis, vaak teruggevoerd op de Griekse dichteres Sappho. Zij woonde op het eiland Lesbos en schreef over vrouwen met kransen van viooltjes. De woorden lesbisch en saffisch komen van haar.
De groene anjer
Bij de Londense première van Oscar Wildes toneelstuk Lady Windermere’s Fan in 1892 zou Wilde vrienden hebben gevraagd een groene anjer in het knoopsgat te dragen. De kunstmatig geverfde bloem werd een speels, gecodeerd teken onder sommige mannen uit zijn kring. Drie jaar later werd Wilde veroordeeld wegens “grove onzedelijkheid” met mannen en gevangengezet, en de groene anjer werd een symbool dat verbonden is met zijn nagedachtenis en de homoseksuele literatuurgeschiedenis.
Tegenwoordig duikt hij vooral op in historische en culturele contexten, zoals literaire festivals, toneelvoorstellingen en tentoonstellingen over Wilde.
Het rode lintje
In 1991 maakte een groep kunstenaars van de New Yorkse organisatie Visual AIDS een eenvoudig gelust rood lintje om steun te tonen aan mensen met hiv en aids en de doden te herdenken. Ze lieten zich inspireren door de gele linten die Amerikanen toen voor soldaten droegen. Het lintje werd voor het eerst massaal gedragen tijdens de Tony Awards van dat jaar en verspreidde zich over de hele wereld. De makers kozen ervoor het niet te beschermen, zodat iedereen het kon gebruiken.
Het rode lintje is geen exclusief LGBTQ+-symbool, want hiv treft mensen van elke oriëntatie en elk gender. Het blijft wel nauw verbonden met de LGBTQ+-geschiedenis, omdat homo- en biseksuele mannen en transvrouwen in veel landen tot de zwaarst getroffen groepen hoorden en LGBTQ+-activisten centraal stonden in de strijd voor behandeling.
Gendersymbolen en combinaties
De tekens ♂ en ♀, oorspronkelijk astronomische symbolen voor Mars en Venus, worden veel gebruikt voor mannelijk en vrouwelijk. Vanaf de jaren zeventig begonnen mensen ze te combineren:
- Twee in elkaar grijpende ♂-tekens voor homomannen.
- Twee in elkaar grijpende ♀-tekens voor lesbiennes.
- Een gecombineerd symbool, waarbij de cirkel de pijl, het kruis en een derde, doorgestreepte pijl draagt, voor transpersonen, ontworpen in de jaren negentig.
- Andere combinaties voor biseksuele, non-binaire en intersekse mensen, met veel varianten.
Deze tekens zijn makkelijk te tekenen en te herkennen, en daarom staan ze op speldjes, protestborden en logo’s. Sommige non-binaire mensen geven de voorkeur aan symbolen die niet op het paar ♂ en ♀ steunen.
Symbolen zorgvuldig lezen
Symbolen veranderen van betekenis door de tijd en van plek tot plek. Een paar handige principes:
- De context telt. Een roze driehoek op een monument betekent iets anders dan een roze driehoek op een modeprint.
- Niet alles is een code. Een paars overhemd of een groene bloem zijn geen geheime signalen. Alledaagse dingen zien als bewijs van iemands identiteit is een stereotype.
- Geschiedenis verdient nauwkeurigheid. Als je het verhaal van een symbool deelt, controleer dan de feiten. Sommige populaire verklaringen zijn vereenvoudigd of legendarisch, zoals de precieze redenen waarom een ontwerper een teken koos.
- Zichtbaarheid is een persoonlijke keuze. Een symbool dragen kan laten zien dat je bij de gemeenschap hoort of een bondgenoot bent. In een vijandige omgeving kan het ook meer prijsgeven dan iemand wil. Onze gids over digitale privacy voor LGBTQ+-mensen legt uit hoe kleine signalen optellen, online en offline.
Symbolen dragen de herinnering aan mensen die niet altijd vrij konden spreken. Hun verhalen kennen is een manier om die herinnering levend te houden en te begrijpen waarom een kleine driehoek of een lintje nog steeds zoveel betekent.
