Geschiedenis van drag en ballroom: van de bals in Harlem tot voguing, houses en het podium van nu

Drag is de kunst om gender op een grote, speelse of overdreven manier te spelen, meestal op een podium. Ballroom is een wedstrijdcultuur die vooral is gemaakt door zwarte en Latijns-Amerikaanse LGBTQ+-mensen in New York, waar “houses” (huizen) het tegen elkaar opnemen op evenementen die bals heten: ze lopen in categorieën, dansen en laten looks zien. De twee zijn familie van elkaar en delen veel geschiedenis, maar ze zijn niet hetzelfde. Drag kan overal waar een podium is. Ballroom is een gemeenschap met eigen regels, families en taal.

Deze gids vertelt het verhaal op volgorde: oude theatertradities, de eerste dragbals, het systeem van houses, voguing, de zware jaren van de aidscrisis en het moment waarop drag en ballroom het grote publiek bereikten. Aan het eind vind je tips om met respect van drag en ballroom te genieten.

Een paar woorden vooraf

Woord	Wat het betekent
Dragqueen	Artiest, vaak een man, die een uitbundig vrouwelijk personage maakt
Dragking	Artiest, vaak een vrouw, die een mannelijk personage maakt
Bal (ball)	Wedstrijd waarin mensen in categorieën lopen voor trofeeën en prijzen
House	Gekozen familie binnen ballroom, geleid door een “moeder” en soms een “vader”
Categorie	Thema waarin je meedoet, zoals runway, face of realness
Walk	Meedoen in een categorie
Vogue	Dansstijl uit de ballroom, gebouwd op modellenposes en strakke lijnen
Reading en shade	Slimme, scherpe steken onder water, een oude ballroomkunst

Drag is een performance, geen identiteit. Dragartiesten kunnen homo, hetero, bi, trans, non-binair of iets anders zijn. Dragqueen zijn is niet hetzelfde als een trans vrouw zijn, al doen sommige trans vrouwen aan drag. Onze gids over wat transgender betekent legt het verschil uit.

Vóór het woord “drag”: gender op het toneel

Eeuwenlang mochten vrouwen in veel theaters niet optreden, dus speelden mannen en jongens de vrouwenrollen.

In het Engeland van Shakespeare speelden jongens Julia, Lady Macbeth en alle andere vrouwenrollen.
In het Japanse kabuki werden vrouwen in de zeventiende eeuw van het toneel verbannen, en mannelijke acteurs die onnagata heten werden meesters in vrouwenrollen. Die traditie bestaat nog steeds.
In de Chinese opera werden mannen in vrouwenrollen grote sterren.

Dat was geen drag in de moderne zin, want het hoorde bij de gewone regels van het theater. Maar het laat zien hoe oud spelen met gender op het toneel is.

Eind negentiende en begin twintigste eeuw maakten music hall en vaudeville van spelen met gender een populair nummer. Vrouwenimitators als Julian Eltinge werden sterren in de Verenigde Staten, en mannenimitatrices als Vesta Tilley vulden Britse theaters. Deze artiesten zorgden er vaak voor dat ze in het openbaar fatsoenlijk overkwamen, want dezelfde samenleving die kaartjes kocht, strafte queer mensen buiten het toneel.

Niemand weet zeker waar het woord “drag” vandaan komt. Een bekend verhaal koppelt het aan theaterslang over lange rokken die over de vloer sleepten (“drag”). Een ander spoor wijst naar “grand rag”, een oud woord voor een gemaskerd bal.

William Dorsey Swann: de eerste bekende “queen of drag”

In de jaren 1880 organiseerde in Washington een man die tot slaaf was gemaakt, William Dorsey Swann, geheime feesten waar mannen in baljurken dansten. Hij noemde die feesten “drags” en zichzelf hun koningin. Historicus Channing Gerard Joseph ontdekte dat Swann de eerste vastgelegde persoon is die zichzelf koningin van de drag noemde.

De politie viel Swanns feesten meer dan eens binnen. In 1888 verzette hij zich tegen zijn arrestatie, een van de vroegst bekende daden van verzet van een queer persoon tegen de politie in de Verenigde Staten. Later vroeg hij na een veroordeling de president om gratie, maar dat werd geweigerd. Zijn verhaal was bijna honderd jaar vergeten.

De bals in Harlem

In New York geldt het bal van de Hamilton Lodge in Harlem vaak als het eerste vastgelegde dragbal van het land. Het begon in 1869 als gemaskerd bal van een zwarte broederschapsloge. In de jaren 1920 en 1930, tijdens de Harlem Renaissance, trokken deze bals duizenden gasten en toeschouwers. Mannen in jurken en vrouwen in pakken paradeerden voor een jury, en kranten schreven erover met een mengeling van schok en fascinatie.

Deze bals waren zeldzame plekken waar queer mensen in grote aantallen samen konden komen. Ze waren ook riskant. De politie gebruikte vaak wetten tegen vermomming op straat om mensen in drag op weg naar huis op te pakken.

Racisme, Crystal LaBeija en het ontstaan van de houses

In de jaren 1960 waren dragwedstrijden gewoon, maar veel ervan werden door witte organisatoren geleid en in het voordeel van witte queens beoordeeld. Zwarte en Latijns-Amerikaanse queens moesten hun make-up lichter maken om een kans te maken.

In 1967 deed een zwarte queen, Crystal LaBeija, mee aan een nationale dragwedstrijd in New York en verloor van een witte deelnemer. Ze liep van het podium en sprak boos over de oneerlijke jury. Dat moment werd vastgelegd in de documentaire The Queen uit 1968 en werd een keerpunt.

Begin jaren 1970, rond 1972, richtten Crystal LaBeija en Lottie LaBeija het House of LaBeija op, meestal beschreven als het eerste ballroomhouse. Er volgden er meer, met namen als Xtravaganza, Ninja, Corey, Dupree, Pendavis en vele andere.

Een house is meer dan een team. Veel jonge zwarte en Latijns-Amerikaanse LGBTQ+-mensen waren door hun familie afgewezen of het huis uit gezet. Het house gaf hun een moeder, broers en zussen, raad, eten, soms een slaapplek en een reden om groot te dromen. Ballroom is een van de sterkste voorbeelden van wat onze gids over gekozen familie beschrijft.

Zo werkt een bal

Een bal is tegelijk een show en een wedstrijd.

De categorieën worden vooraf aangekondigd. Sommige gaan over mode, zoals runway of merken. Andere over schoonheid, zoals face. Weer andere over realness: je moet zo overtuigend zijn in een rol, bijvoorbeeld als zakenman of student, dat je buiten de ballroom onopgemerkt zou blijven zonder lastiggevallen te worden.
De commentator, een presentator met microfoon, chant over de muziek, zweept het publiek op en houdt de avond gaande.
De jury zit aan een tafel. Is ze enthousiast, dan roept ze “tienen over de hele linie”. Klopt er iets niet, dan krijgt iemand een “chop” en ligt die eruit.
De winnaars nemen trofeeën, prijzen en vooral aanzien mee voor hun house.

Realness had een pijnlijke logica. Voor veel trans vrouwen en homomannen van kleur kon onopvallend zijn op straat veiligheid betekenen. Ballroom maakte van die overlevingsvaardigheid een kunstvorm en een trofee.

Voguing

Voguing is de dans die de meeste mensen met ballroom verbinden. Hij groeide vanaf de jaren 1970 in de ballrooms van Harlem, geïnspireerd op de poses van modellen in modebladen als Vogue. Willi Ninja, vaak de grootvader van vogue genoemd, maakte de stijl beroemd en gaf er ver buiten de ballroom les in.

Er zijn drie hoofdstijlen:

Old way: strakke lijnen, hoeken en symmetrische poses.
New way: kleinere bewegingen, lenigheid, armcontrole en “clicks”.
Vogue femme: vloeiend, dramatisch en heel vrouwelijk, vaak beschreven met vijf elementen: hands, catwalk, duckwalk, spins and dips en floor performance.

Stonewall, aids en overleven

Dragqueens en trans vrouwen van kleur hoorden bij de mensen in het hart van de Stonewall-opstand van 1969, de gebeurtenis die Pride elk jaar herdenkt. Onze gids over waarom Pride bestaat vertelt dat verhaal.

In de jaren 1980 en 1990 trof de aidscrisis de ballroom keihard. Veel legendes, moeders en kinderen stierven jong, onder wie Willi Ninja in 2006 en verschillende mensen die in bekende films over ballroom te zien waren. De houses begroeven hun leden en bleven bals houden. Rond 1990 richtte een gezondheidsorganisatie in New York het House of Latex op om hiv-preventie rechtstreeks in de ballroom te brengen, en sindsdien is ballroom verbonden gebleven met voorlichting over hiv.

Toen de wereld begon te kijken

1990: Madonna’s nummer “Vogue” bracht de dans op radio en televisie over de hele wereld. Veel ballroomdansers vonden dat de erkenning niet terugging naar de gemeenschap die de dans had gemaakt.
1990: de documentaire Paris Is Burning van Jennie Livingston liet de New Yorkse balscene van de jaren 1980 zien. In 2016 nam de Library of Congress hem op in het National Film Registry. De film is geliefd, maar er wordt ook gediscussieerd over wie eraan verdiende, want veel mensen die erin te zien zijn bleven arm.
2009: RuPaul’s Drag Race begon en maakte van drag een wereldwijd tv-genre.
2018 tot 2021: de serie Pose vertelde verhalen uit de ballroom van de jaren 1980 en 1990, met de grootste cast van trans acteurs in vaste rollen in de televisiegeschiedenis tot dan toe.

Tegenwoordig zijn er ballroomscenes in veel landen in Europa, Azië en Latijns-Amerika, ook in Nederland en België, en een jongerenscene die kiki heet biedt jongere mensen een manier om met minder druk mee te doen. Onze gids over queer film raadt meer films aan.

Woorden die de wereld leende

Veel woorden die nu in alledaagse straattaal zitten, komen uit zwarte en Latijns-Amerikaanse queer ruimtes en uit de ballroom, zoals “shade”, “reading”, “serving”, “realness”, “slay” en “yas”. Het is niet verkeerd om ze te gebruiken, maar het helpt om te weten waar ze vandaan komen en dat te erkennen. Als de woorden van een cultuur hip worden terwijl de mensen erachter arm of onveilig blijven, is dat het opmerken waard.

Drag nu

Drag zie je vandaag in bars, theaters, op festivals, op televisie, in videoclips en op familie-evenementen. Dragkings, non-binaire artiesten en veel stijlen die spelen met monsters, fantasy of comedy horen bij de scene.

Drag is ook een doelwit geworden. In de afgelopen jaren hebben politici in verschillende landen geprobeerd dragshows te beperken, wat leidde tot protesten en rechtszaken. Artiesten en publiek benadrukken dat drag een kunstvorm en een vorm van vrije meningsuiting is met een heel lange geschiedenis.

Met respect genieten van drag en ballroom

Geef fooi. Veel dragartiesten halen een groot deel van hun inkomen uit fooien.
Raak niemand aan, ook geen pruiken of kostuums, zonder duidelijke toestemming.
Op een bal ben je gast. Volg de regels, moedig luid aan en loop niet de runway op.
Vraag voordat je filmt als je niet zeker weet of dat mag.
Erken de oorsprong. Als je vogue of ballroomtaal deelt, denk dan aan de zwarte en Latijns-Amerikaanse LGBTQ+-mensen die het hebben gemaakt.
Steun lokale scenes, niet alleen sterren van de televisie.

Kort samengevat

Drag is de kunst van gender spelen; ballroom is een wedstrijdcultuur met houses, categorieën en een eigen taal.
Spelen met gender op het toneel is eeuwenoud, van Shakespeares jongensacteurs tot kabuki.
William Dorsey Swann organiseerde in de jaren 1880 “drags” en noemde zich hun koningin.
Het bal van de Hamilton Lodge begon in 1869 in Harlem en werd enorm in de jaren 1920.
Crystal en Lottie LaBeija richtten rond 1972 het eerste house op, als antwoord op racisme bij dragwedstrijden.
Voguing groeide in de ballrooms van Harlem en bereikte in 1990 de hele wereld.
Ballroom overleefde de aidscrisis en blijft een voorbeeld van gekozen familie.

Drag en ballroom zijn feest, maar ze zijn gebouwd door mensen die moesten vechten om te mogen bestaan. Wie de geschiedenis kent, ziet in elke show meer. Voor meer symbolen uit de queer geschiedenis, zie onze gids over LGBTQ+-symbolen.