Społeczność
Język inkluzywny: praktyczny przewodnik po słowach, które szanują osoby LGBTQIA+
Czym jest język inkluzywny, które popularne wyrażenia sprawiają problem i co mówić zamiast nich, jak pisać formularze i ogłoszenia o pracy oraz jak radzić sobie z pomyłkami, nie robiąc ze słów egzaminu.
Język inkluzywny to wybieranie słów, które trafnie opisują ludzi i nie wykluczają nikogo bez powodu. W przypadku osób LGBTQIA+ chodzi zwykle o proste rzeczy: używanie słów, którymi ludzie określają samych siebie, niezakładanie, że wszyscy są hetero czy cispłciowi, i unikanie starych określeń niosących obelgi lub fałszywe wyobrażenia.
Nie chodzi o wkuwanie listy zakazanych słów ani o mówienie sztywno i z przesadną ostrożnością. Najczęściej język inkluzywny to po prostu język precyzyjny. „Partner” czy „partnerka” jest trafniejsze niż „mąż”, gdy nie znasz czyjejś sytuacji. „Dzień dobry wszystkim” jest trafniejsze niż „panie i panowie”, gdy mówisz do zróżnicowanej sali. Ten przewodnik podaje praktyczne przykłady, wyjaśnia ich powody i podpowiada, jak radzić sobie z pomyłkami.
Trzy zasady na większość sytuacji
1. Kieruj się samookreśleniem. Najlepsze słowo dla danej osoby to zwykle to, którego ona sama używa. Jeśli ktoś mówi, że jest lesbijką, mów lesbijka. Jeśli ktoś używa imienia Alex i form żeńskich, używaj ich. W razie wątpliwości najpierw słuchaj albo grzecznie zapytaj.
2. Nie zakładaj. Wiele codziennych zwrotów zakłada, że ludzie są heteroseksualni, że para to mężczyzna i kobieta albo że każdy mieści się w jednej z dwóch płci. Drobne zmiany usuwają to założenie bez wygłaszania przemowy.
3. Bądź precyzyjny, nie mglisty. Język inkluzywny ma czynić znaczenie jaśniejszym, nie bardziej zamglonym. Gdy temat naprawdę dotyczy ciała, mów to, co masz do powiedzenia o ciele. Gdy dotyczy ludzi, opisuj ludzi. Precyzja chroni zarówno szacunek, jak i zrozumienie.
Popularne wyrażenia i lepsze odpowiedniki
| Zamiast | Spróbuj | Dlaczego |
|---|---|---|
| Homoseksualista | Gej, lesbijka, osoba homoseksualna | Słowo „homoseksualista” ma medyczną historię i często pojawia się we wrogim kontekście |
| Preferencje seksualne | Orientacja seksualna | „Preferencje” sugerują przypadkowy wybór |
| Gejowski styl życia | Życie osób LGBTQ+ albo nazwanie konkretnego tematu | Nie istnieje jeden styl życia wspólny milionom ludzi |
| Transseksualista, transwestyta (o osobie trans) | Osoba transpłciowa, transpłciowa kobieta, transpłciowy mężczyzna | Trans to przymiotnik, a transwestytyzm to coś innego |
| Urodził się mężczyzną / urodziła się kobietą | Przy urodzeniu przypisano jej płeć męską / przypisano mu płeć żeńską | Opisuje zapis, a nie to, kim ktoś jest |
| Zmiana płci | Tranzycja, korekta płci, opieka afirmująca płeć | Tranzycja to proces z wieloma etapami, a nie jedna operacja |
| Przyznał się, że jest gejem | Wyoutował się, powiedział, że jest gejem | „Przyznać się” sugeruje wyznanie winy |
| Normalni ludzie, normalne pary | Osoby heteroseksualne, osoby cispłciowe, pary różnopłciowe | „Normalni” sugeruje, że pozostali są nienormalni |
| Hermafrodyta, obojnak | Osoba interpłciowa | Dawne określenia są nieprecyzyjne i obraźliwe wobec ludzi |
| Panie i panowie, cześć chłopaki | Dzień dobry wszystkim, drodzy goście | Obejmuje wszystkich na sali |
| Mąż / żona (gdy nie wiesz) | Partner, partnerka, osoba partnerska | Nie zakłada płci obu osób w związku |
| Imię ojca i matki (w formularzu) | Rodzic 1 / rodzic 2, opiekun prawny | Pasuje do rodzin z dwiema matkami, dwoma ojcami lub innymi opiekunami |
Te zamiany nie służą zakazywaniu słów. „Homoseksualista” może pojawić się w cytacie historycznym. „Mąż” jest idealne, gdy wiesz, że ktoś ma męża. Chodzi o to, by nie używać słowa w sposób, który źle opisuje ludzi albo po cichu ich wymazuje.
Słowa, których ludzie używają wobec siebie
Niektóre słowa zależą od tego, kto je wypowiada. Queer na przykład było kiedyś powszechną obelgą, a dziś wiele osób LGBTQIA+ używa go z dumą. Nasz przewodnik o tym, co znaczy queer, wyjaśnia, jak działają odzyskane słowa. W polszczyźnie część społeczności odzyskuje też dawne obelgi, ale w ustach osób z zewnątrz pozostają one obraźliwe.
Najbezpieczniej dla osoby spoza grupy jest używać neutralnych, powszechnie przyjętych określeń i sięgać po odzyskane słowa tylko wtedy, gdy osoby, o których mówisz, wyraźnie używają ich wobec siebie w danym kontekście.
Pamiętaj też, że jedna osoba może używać kilku słów. Ktoś może być jednocześnie biseksualną kobietą, osobą queer i matką. Nie musisz wybierać jednej etykiety. Użyj tej, która pasuje do kontekstu rozmowy, albo tej, której użyła ta osoba.
Formularze, ankiety i dokumenty
W formularzach wykluczenie jest często najlepiej widoczne, bo zmuszają do wyboru.
- Pytaj tylko o to, czego potrzebujesz. Jeśli nie korzystasz z informacji o płci, nie zbieraj jej. Każde dodatkowe pole to pytanie, na które ludzie muszą odpowiedzieć o sobie.
- Gdy potrzebujesz informacji o płci, daj prawdziwe opcje. Na przykład: kobieta, mężczyzna, osoba niebinarna, wolne pole i „wolę nie podawać”. Gdy płeć biologiczna ma znaczenie medyczne, zadaj osobne pytanie z wyjaśnieniem.
- Oddziel imię używane od imienia w dokumentach. Zapytaj o „imię, którym chcesz, żebyśmy się do ciebie zwracali”, a o „imię z dowodu” tylko tam, gdzie wymaga tego prawo. To chroni osoby trans i każdego, kto używa innego imienia.
- Uczyń formę grzecznościową opcjonalną. Polszczyzna wymusza „Pan/Pani” w wielu pismach; można pisać „Dzień dobry, Kim Nowak” albo zwracać się bezpośrednio.
- Używaj słów „rodzic”, „opiekun prawny” i „osoba partnerska”, zamiast zakładać określony kształt rodziny.
- Wyjaśnij, po co pytasz. Zdanie w rodzaju „dzięki temu sprawdzamy, czy nasze usługi docierają do wszystkich” ułatwia odpowiedź.
Ogłoszenia o pracę i komunikacja w pracy
Język inkluzywny ma znaczenie w pracy, bo pokazuje, kto jest mile widziany, zanim ktokolwiek przekroczy próg.
Nazwy stanowisk: w Polsce w ogłoszeniach często dopisuje się „(k/m)” albo „(m/k)”. Coraz więcej firm dodaje „(k/m/n)” lub pisze neutralnie: „Szukamy osoby na stanowisko…”. Pomagają też feminatywy obok form męskich („programistka lub programista”) i opisy w rodzaju „osoba prowadząca projekt”.
Świadczenia: pisz „partner lub partnerka” i jasno zaznacz, że obejmuje to pary jednopłciowe, jeśli świadczenie nie zależy od małżeństwa. Polskie prawo nie uznaje dziś związków osób tej samej płci, dlatego zapisy w regulaminie firmy mają dla takich par szczególne znaczenie.
Regulaminy: mów o „urlopie rodzicielskim”, gdy dotyczy każdego rodzica, a o urlopie macierzyńskim tam, gdzie chodzi konkretnie o ciążę i poród.
Codzienne maile: „Cześć wszystkim” albo „Drogi zespole” działa lepiej niż „Cześć chłopaki” w mieszanych grupach. Nie musisz poprawiać współpracowników przy każdym luźnym zwrocie; zmiana własnych nawyków często wystarcza.
Kiedy liczy się precyzja w sprawach ciała
Niektórzy boją się, że język inkluzywny oznacza zakaz mówienia „kobiety” albo „mężczyźni”. Nie o to chodzi. W większości rozmów „kobiety” i „mężczyźni” to dokładnie właściwe słowa.
Język inkluzywny staje się bardziej szczegółowy, gdy tematem jest naprawdę część ciała lub proces medyczny, którego nie mają wszystkie osoby danej płci. Przypomnienie o cytologii dotyczy na przykład osób z szyjką macicy: większości kobiet, ale też niektórych transpłciowych mężczyzn i osób niebinarnych, a nie dotyczy niektórych kobiet. Wtedy „jeśli masz szyjkę macicy, umów się na badanie” jest po prostu bardziej precyzyjne. Wiele służb zdrowia łączy oba sformułowania: „kobiety i wszystkie osoby z szyjką macicy”.
Zasada nie polega na zastępowaniu każdego słowa związanego z płcią. Polega na pytaniu: kogo ta informacja naprawdę dotyczy? A potem na jasnym opisaniu tej grupy.
Inne języki działają inaczej
Angielski zaznacza płeć głównie w zaimkach i kilku rzeczownikach. Polski, podobnie jak portugalski, hiszpański, francuski, włoski, niemiecki i rumuński, zaznacza ją też w czasownikach, przymiotnikach i nazwach osób. Dlatego język inkluzywny po polsku może oznaczać feminatywy, formy podwójne („wszyscy i wszystkie”), formy neutralne lub przeformułowanie zdań, i wciąż budzi spory, także w szkołach i urzędach.
Nie musisz rozstrzygać tej debaty, by w rozmowie okazać szacunek. Używanie imienia, wybór neutralnych słów, gdy istnieją („osoba”, „zespół”, „uczestnictwo”), i przeformułowanie zdań („czy możesz przyjść?” zamiast „czy byłbyś w stanie przyjść?”) działają prawie zawsze. Nasz przewodnik o tym, co znaczy być osobą niebinarną, podaje przykłady z kilku języków.
Jak radzić sobie z pomyłkami
Każdy czasem użyje złego słowa, zwłaszcza gdy nawyk jest stary. Liczy się reakcja.
Gdy sam się pomylisz: krótko się popraw i mów dalej. „Przepraszam, chodziło mi o jej partnerkę” wystarczy. Długie przeprosiny zmuszają drugą osobę, by cię uspokajała.
Gdy ktoś cię poprawi: podziękuj i używaj nowego słowa. Możesz zadać krótkie pytanie, jeśli nie masz pewności, ale nie dyskutuj, czy poprawka była potrzebna.
Gdy słyszysz, jak ktoś używa przestarzałego określenia: weź pod uwagę sytuację. Spokojna uwaga na osobności działa często lepiej niż publiczna korekta, zwłaszcza gdy ktoś nie chciał nikogo urazić. Jeśli określenie posłużyło do wyśmiania lub ataku, może być potrzebna wyraźna reakcja od razu. Nasz przewodnik o tym, jak być sojusznikiem osób LGBTQ+, podpowiada, jak reagować z jasnym celem.
Czym język inkluzywny nie jest
Nie jest hasłem. Używanie właściwych słów nie dowodzi, że ktoś jest życzliwy, a użycie starszego słowa nie dowodzi wrogości. Czyny i powtarzalne zachowania liczą się bardziej niż pojedynczy zwrot.
Nie jest narzędziem do zawstydzania. Upokarzające poprawianie zwykle wywołuje obronę i zniechęca do zmiany. Cierpliwość i przykłady działają lepiej.
Nie jest ustalony raz na zawsze. Język ciągle się zmienia. Część określeń polecanych dwadzieścia lat temu dziś jest przestarzała, a część obecnych też się zmieni. Ciekawość przydaje się bardziej niż wykuta na pamięć idealna lista.
Nie dotyczy tylko osób LGBTQIA+. Te same zasady pomagają przy niepełnosprawności, wieku, pochodzeniu, religii i wielu innych tematach: opisuj ludzi tak, jak sami się opisują, nie zakładaj i bądź precyzyjny.
Krótka lista kontrolna
- Używaj imion, zaimków i określeń tożsamości, których ludzie używają wobec siebie.
- Mów „partner/partnerka”, „rodzic” i „wszyscy”, gdy nie znasz szczegółów.
- Unikaj określeń przedstawiających tożsamość jako preferencję, styl życia albo wyznanie winy.
- Mów „orientacja seksualna”, nie „preferencje seksualne”, i „gej”, nie „homoseksualista”.
- Proś tylko o te dane osobowe, których naprawdę potrzebujesz.
- Bądź precyzyjny w sprawach ciała, gdy tematem jest ciało.
- Własne błędy poprawiaj krótko, a cudze z wyczuciem.
Język inkluzywny to mała codzienna praktyka. Dobrze stosowany jest prawie niezauważalny, z wyjątkiem osób, które wreszcie czują się trafnie opisane.
