Identiteit
Wat non-binair betekent: genders voorbij man en vrouw, voornaamwoorden en dagelijks respect
Een eenvoudige gids over non-binaire identiteiten, de woorden die mensen gebruiken, hoe voornaamwoorden in verschillende talen werken en gewoonten die het dagelijks leven van non-binaire mensen makkelijker maken.
Non-binair beschrijft mensen van wie het gender niet alleen man en niet alleen vrouw is. Sommige non-binaire mensen voelen zich een mengeling van beide. Sommigen voelen zich geen van beide. Sommigen merken dat hun gender in de loop van de tijd verschuift. Anderen weten gewoon dat de twee standaardhokjes hen niet beschrijven, zonder dat ze een preciezer woord nodig hebben.
Binair betekent “uit twee delen bestaand”. Veel samenlevingen organiseren gender binair: van je wordt verwacht dat je man of vrouw bent, en dat blijft. Non-binaire mensen laten zien dat gender voor sommige mensen niet zo eenvoudig is. Deze gids legt de belangrijkste woorden uit, hoe non-binair samenhangt met trans zijn, hoe voornaamwoorden in verschillende talen werken en wat je kunt doen om alledaagse situaties makkelijker te maken.
Snel antwoord op de meest gestelde vragen
| Vraag | Kort antwoord |
|---|---|
| Is non-binair een genderidentiteit of een seksuele oriëntatie? | Een genderidentiteit. Non-binaire mensen kunnen elke oriëntatie hebben. |
| Zijn non-binaire mensen trans? | Velen zeggen ja, omdat hun gender verschilt van het geslacht dat bij de geboorte is toegewezen. Sommigen gebruiken het woord trans liever niet voor zichzelf. |
| Moeten ze er androgyn uitzien? | Nee. Kleding en uiterlijk zijn expressie, geen identiteit. |
| Gebruiken ze allemaal hen of die? | Nee. Sommigen gebruiken hen/hun of die/diens, sommigen hij of zij, sommigen liever alleen hun naam. |
| Is het nieuw? | Het woord is vrij recent. De ervaring, en andere manieren om die te benoemen, zijn veel ouder. |
De non-binaire paraplu
Non-binair werkt als overkoepelend woord en als persoonlijke identiteit. Onder die paraplu gebruiken mensen specifiekere termen als die helpen om zichzelf uit te leggen:
- Genderqueer: een ouder woord, populair sinds de jaren negentig, voor een gender dat de binaire regels niet volgt. Veel mensen gebruiken het nog.
- Agender: geen gender hebben, of voelen dat gender niet op jou van toepassing is.
- Genderfluïde: een gender dat in de loop van de tijd verandert, soms per dag, soms over maanden of jaren.
- Bigender: twee genders ervaren, tegelijk of op verschillende momenten.
- Demigirl / demiboy: je deels verbonden voelen met meisje of vrouw zijn, of jongen of man, maar niet helemaal.
Je hoeft niet alle woorden te leren. Als iemand je een label noemt, kun je vragen wat het voor die persoon betekent, want hetzelfde woord wordt soms iets anders gebruikt. Onze gids over wat queer betekent legt uit waarom sommige mensen een breed woord verkiezen boven een precies woord.
Non-binair en trans
Een transgender persoon is iemand van wie de genderidentiteit verschilt van het geslacht dat bij de geboorte is toegewezen. Volgens die definitie vallen non-binaire mensen onder de transparaplu, en velen beschrijven zichzelf als trans en non-binair. Anderen gebruiken het woord trans niet, soms omdat ze het associëren met een binaire transitie, van man naar vrouw of andersom, die niet hun ervaring is.
Allebei is goed. In het dagelijks leven telt dat je de woorden volgt die iemand zelf gebruikt. Sommige non-binaire mensen zetten medische stappen, zoals hormonen of operaties, om zich meer thuis te voelen in hun lichaam. Velen doen dat niet. Onze gids over wat transgender betekent legt sociale, juridische en medische transitie uitgebreider uit.
Niet nieuw, en niet alleen westers
De Engelse term nonbinary raakte in de jaren tien van deze eeuw ingeburgerd, maar mensen die buiten een strikt tweegendersysteem leven, komen op veel plaatsen en in veel tijden voor. Verschillende culturen erkennen al lang rollen of identiteiten buiten man en vrouw:
- In Zuid-Azië bestaan hijra-gemeenschappen al eeuwen. Het Indiase Hooggerechtshof erkende in 2014 een wettelijk derde gender, en ook Nepal en Pakistan hebben officiële opties voor een derde gender ingevoerd.
- In Juchitán, in de Mexicaanse staat Oaxaca, horen muxe-mensen bij het Zapoteekse culturele leven.
- In Samoa vormen fa’afafine een erkend deel van de samenleving.
- Sommige inheemse mensen in Noord-Amerika gebruiken de term two-spirit, aangenomen op een bijeenkomst in Winnipeg in 1990, voor rollen die geworteld zijn in de tradities van hun eigen volken.
Dit zijn specifieke identiteiten met een eigen geschiedenis, taal en betekenis. Het zijn niet gewoon lokale woorden voor non-binair, en mensen buiten die culturen horen ze niet als label over te nemen. Ze laten wel zien dat het indelen van alle mensen in precies twee genders een culturele keuze is, geen universele regel.
Voornaamwoorden: hoe taal ruimte maakt
In het Nederlands zit gender vooral in voornaamwoorden en in sommige beroepsnamen. Veel non-binaire mensen gebruiken hen/hun (“Hen komt morgen, ik geef hun tas terug”) of die/diens (“Die komt morgen, ik geef diens tas terug”). Transgender Netwerk Nederland en andere organisaties noemen beide als gangbare opties. Sommigen gebruiken een Engels voornaamwoord, sommigen hij of zij, en sommigen vragen om alleen hun naam te gebruiken.
Andere talen hebben andere uitdagingen:
- In het Engels gebruiken veel non-binaire mensen they/them. Enkelvoudig they wordt al eeuwen gebruikt voor iemand van wie het gender onbekend is.
- In het Portugees en Spaans zijn de voornaamwoorden elu en elle ontstaan, met uitgangen op -e.
- In het Frans gebruikt men iel, een samentrekking van il en elle die sommige woordenboeken al opnemen.
- Het Zweeds voegde in 2015 hen, een genderneutraal voornaamwoord, toe aan de officiële woordenlijst van de Zweedse Academie.
- In het Duits, Pools en Roemeens is er nog geen breed geaccepteerde standaard; veel non-binaire mensen gebruiken hun naam, herformuleren zinnen of kiezen uit verschillende voorstellen.
Omdat “hen” en “die” in het Nederlands ook andere betekenissen hebben, kost het even oefenen. In het dagelijks gesprek is de meest respectvolle aanpak praktisch: vraag wat iemand verkiest en doe je best. De naam gebruiken en zinnen omgooien werkt bijna altijd. Onze gids over namen en voornaamwoorden gaat over fouten, correcties en privacy.
Expressie is geen uniform
Non-binaire mensen hebben geen standaarduiterlijk. De een draagt jurken en lang haar. Een ander draagt een pak. Weer een ander wisselt voortdurend van stijl. Androgyne kleding is een keuze die sommigen leuk vinden, geen vereiste.
Verwachten dat non-binaire mensen er “non-binair uitzien” schept een onmogelijke test. Het zet ook druk op mensen die zich op het werk, op school of thuis misschien niet veilig vrij kunnen uiten. Een non-binair persoon op een conservatief kantoor kleedt zich misschien zo dat die niet opvalt. Dat maakt diens identiteit niet minder echt.
Alledaagse situaties en eenvoudige oplossingen
De meeste moeilijkheden van non-binaire mensen komen voort uit systemen die op twee opties zijn gebouwd. Kleine aanpassingen helpen veel.
Formulieren. Vraagt een formulier naar gender, ga dan na of je dat echt nodig hebt. Zo ja, bied meer dan twee opties, of een vrij veld, en de mogelijkheid om niet te antwoorden. Vraag alleen naar een aanhef als het moet, en bied een neutrale optie zoals “Beste Kim Jansen”.
Groepen en begroetingen. “Dames en heren” of “hoi jongens” gaan ervan uit dat iedereen in een van twee categorieën past. “Beste aanwezigen”, “hallo allemaal” of “beste reizigers”, zoals de NS sinds 2017 zegt, werken voor iedereen en klinken heel gewoon.
Toiletten en kleedkamers. Een goed aangegeven eenpersoons- of genderneutrale optie helpt non-binaire mensen, ouders met een kind van een ander gender, mensen met een beperking met begeleider en iedereen die privacy wil.
Teams en activiteiten. Als groepen op gender worden ingedeeld, denk dan aan andere manieren: op geboortemaand, nummers of interesses.
Documenten. Sommige landen, waaronder Argentinië, Australië, Canada en Duitsland, bieden op ten minste een deel van de officiële documenten een X of een andere non-binaire optie. In Nederland hebben rechters in individuele zaken een X in het paspoort toegestaan, maar een algemene regeling bestaat nog niet. Regels verschillen sterk en veranderen, dus controleer wat geldt waar je woont voordat je erop rekent.
Mythes die in de weg zitten
“Het is een fase.” Bij sommige mensen verandert het begrip van hun gender, en dat is prima. Veel non-binaire mensen kennen zichzelf al jaren. Hoe dan ook is de respectvolle reactie dezelfde: gebruik de woorden die iemand nu gebruikt.
“Biologisch zijn er maar twee.” Non-binair gaat over genderidentiteit, niet over chromosomen. Biologie is bovendien gevarieerder dan schoolplaatjes doen vermoeden, zoals intersekse mensen laten zien, maar een non-binair persoon heeft geen biologische verklaring nodig om gerespecteerd te worden.
“Het is om aandacht te trekken.” Openlijk non-binair zijn levert vaak ongewenste aandacht op: vragen, grappen, vijandigheid. Voor veel mensen zou zwijgen makkelijker zijn.
“Hen als enkelvoud is fout Nederlands.” Talen veranderen altijd om mensen beter te beschrijven. Je kunt een mening hebben over grammaticaregels en tegelijk de persoon tegenover je respecteren door diens naam te gebruiken of te herformuleren.
Als je je afvraagt of je non-binair bent
Je hebt geen bepaald gevoel, bepaald uiterlijk of bepaalde geschiedenis nodig. Sommige mensen merken ongemak als ze man of vrouw worden genoemd. Sommigen voelen opluchting als iemand een neutraal woord voor hen gebruikt. Anderen merken gewoon dat non-binair hen beter beschrijft dan welk alternatief ook.
Je kunt in je eentje uitproberen: je voorstellen dat je met andere voornaamwoorden wordt beschreven, online een neutrale bijnaam gebruiken of praten met een vriend die je vertrouwt. Je mag ook van gedachten veranderen. Een label is een hulpmiddel om jezelf uit te leggen, geen contract. Onze gids over seksuele oriëntatie, genderidentiteit en expressie helpt je vragen over wie je bent te scheiden van vragen over van wie je houdt en hoe je je kleedt.
Non-binaire mensen vragen iets bescheidens: dat ze juist worden beschreven en behandeld als de mensen die ze zijn. Een paar veranderingen in woorden en gewoonten zijn meestal genoeg om dat mogelijk te maken.
